Chiếc thuyền khảo cổ học Đông Sơn đầu tiên

Trước hết, cần giải thích lần nữa rằng khái niệm "thuyền khảo cổ học Đông Sơn" khác với "thuyền Đông Sơn" nói chung ở chỗ chúng là những chiếc thuyền thật đã được cư dân Đông Sơn chế tác và sử dụng, chứ không bao gồm hàng trăm hình thuyền được nghệ nhân Đông Sơn mô tả trên các đồ đồng đương thời.

Xem chuyên đề Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất TẠI ĐÂY

1. Trong bài trước tôi đã kể về gốc gác cuộc phát hiện ngẫu nhiên con thuyền khảo cổ học Đông Sơn đầu tiên do chúng tôi thực hiện trong cuộc khai quật khu mộ táng Đông Sơn ở Động Xá (Hưng Yên) nằm trong đề tài nghiên cứu khoa học quốc tế về Vải sợi Đông Sơn.

Do hạn chế của khuôn khổ trang báo, tôi đã hứa với bạn đọc dành số này để mô tả chi tiết về con thuyền đó. Bởi lẽ, chính từ phát hiện và nghiên cứu này đã dẫn chúng tôi đến một đề tài quốc tế khác giữa tôi (Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á chủ trì) và giáo sư Peter Bellwood (Đại học Quốc gia Úc) thực hiện từ 2004 cho đến nay: "Phát hiện và Nghiên cứu thuyền bè thời Đông Sơn", cơ sở cho ra đời Bảo tàng khảo cổ học tàu thuyền Việt Nam của Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á hiện nay.

Từ trái sang: Nguyên trạng “quan tài” khi chưa mở nắp; Các chuyên gia Úc đang xử lý hài cốt bọc trong các lớp vải, cói bên trong quan tài; Hình nửa chiếc thuyền bắt đầu hiện ra sau khi làm sạch bên trong

Thực ra, phải nói người nhận ra con thuyền đã được cắt ra làm quan tài mộ 04ĐX-M01 đầu tiên là giáo sư Peter Bellwood. Sau khi nhấc phần thi hài bọc kín vải ra chuyển vào quan tài kẽm, quan tài gỗ hiện ra hình một phần đuôi thuyền với các lỗ mộng cách đều nhau khoảng 25cm trên hai bên mạn. Giáo sư Bellwood gọi tôi ra hành lang thì thầm: "Thuyền đấy, Nguyễn Việt ạ!". Khi đó tôi mới nhận ra và giao cho kỹ thuật viên là nữ họa sĩ Hợi giúp ông đo vẽ chiếc thuyền.

Từ trái sang: Các chuyên gia bảo tàng quốc gia Úc đang xử lý bảo quản nửa thân thuyền làm quan tài; Hình vẽ chi tiết nửa đuôi chiếc thuyền dùng làm quan tài

Chúng tôi có phần nửa đuôi của con thuyền. Thuyền đẽo từ thân gỗ lim, vết mòn bên ngoài đáy và các vết nứt, mòn thân, mạn cho thấy thuyền vốn đã rất cũ, có lẽ dùng hàng trăm năm rồi. Chưa rõ vì lý do gì, do thuyền đã hỏng hay do nghèo không đủ điều kiện có quan tài, hay vì tập tục phân nửa nào đó, mà con thuyền cũ đã được cắt đôi. Phần được cắt ra làm quan tài mộ 04ĐX-M01 đo được 256cm, dự đoán nếu còn nguyên sẽ dài chừng 6m, rộng khoảng 70cm, hiện đo vách thuyền còn dày 3 - 4cm. Chiều cao của thuyền từ đáy tiếp đất lên mạn thuyền khoảng 30 - 35cm. Đuôi thuyền giữ lại nguyên thân gỗ, đẽo hình mái nhà nhô cao hẳn so với mạn để đủ tạo khe đặt tấm ván mạn đầu tiên.

Để liên kết với mạn thuyền, người xưa đã đục tạo lỗ mộng ở cả trên mạn thuyền khớp với lỗ mộng ở cạnh ván ốp bên trên, đo được khoảng 4 - 5cm rộng, 1,2 - 1,5cm dày, sâu vào gỗ chừng 6 - 8cm. Một thanh chốt mộng khít với kích thước trên sẽ được lồng khít vào hai mộng trên dưới đó. Có một lỗ khoan xuyên ngang lỗ mộng cả trên lẫn dưới giúp hãm chắc thanh mộng liên kết thuyền và ván mạn. Tại Động Xá chúng tôi không thấy ván mạn.

2. Khi ấy, có một may mắn bất ngờ đã xảy ra. Chỉ vài ngày sau khi nhận ra nửa chiếc thuyền độc mộc Đông Sơn dùng làm quan tài ở Động Xá, tôi tổ chức khảo sát khu mộ Yên Bắc thuộc Duy Tiên (Hà Nam), bên kia cầu Yên Lệnh, kết hợp thăm làng trồng dâu dệt lụa nổi tiếng vùng Hòa Mạc. Và, chúng tôi đã bất chợt phát hiện những ván thuyền dùng để cơi cao những chiếc thuyền độc mộc như vừa phát hiện ở Động Xá tại khu mộ đã được chúng tôi khai quật năm 2000 - cách Động Xá chỉ chừng 10km đường chim bay.

Khai quật lại một ngôi mộ đã bị đào trộm ở Yên Bắc. Hai hình trên: Thời điểm khi các ván sàn bên trên quan tài xuất hiện. Hai hình dưới (trái sang): Ghi nhận thân quan tài sau khi bóc dỡ phần ván sàn bên trên. Phía dưới quan tài còn một lượt ván sàn nữa. Tất cả đều cắt từ các ván ghép mạn thuyền; Giờ nghỉ trưa tại hiện trường bên các mảnh vỡ quan tài và bộ ván sàn chế từ các ván ghép mạn thuyền đang được chúng tôi mong đợi

Vốn là năm 2000, tiến sĩ Bùi Văn Liêm đã khai quật chữa cháy mấy mộ thân cây khoét rỗng Yên Bắc. Thấy đoàn khảo cổ, dân chúng dẫn chúng tôi đến ngay khu mộ để chứng kiến một ngôi mộ Đông Sơn vừa bị đào trộm mấy ngày hôm trước. Nhận thấy quan tài, ván nhà mồ và vụn vải còn khá nhiều, tôi quyết định khai quật lại ngôi mộ này cùng các chuyên gia Úc. Kết quả khảo cổ đối với chúng tôi rất đáng khích lệ, dù ngôi mộ đã bị khoắng đi những đồ đồng, ngọc, thủy tinh... giá trị nhất.

Đó là mộ chôn một em nhỏ chừng 6 - 8 tuổi, con một gia đình quý tộc Đông Sơn nào đó trong vùng. Em được người thân làm cho chiếc quan tài bằng hai thân gỗ quế còn nguyên, làm quan đựng xác và nắp đậy, dài 1,6m, rộng 50cm, thành dày, đẽo tuốt rất cẩn thận. Đồ sót lại là những mảnh thạp, đĩa đồng và các hạt chuỗi thủy tinh và một khuyên tai nephrite màu xanh cỏ, gốc Tứ Xuyên - bằng chứng con nhà giàu của mộ chủ.

Nhưng điều tôi muốn nhấn đến trong bài này chính là phần các ván gỗ đã được sử dụng tạo ra hầm mộ mang tính nhà mồ cho em bé này.

Hầm mộ chôn em bé được đào sâu xuống mặt đất đương thời khoảng 80cm, dùng ván thuyền tạo đáy và trần, tre nguyên cây cắt ra ốp vách. Trên sàn trần có một mái lợp bằng cỏ, tạo thành ngôi nhà mồ bên trên hầm mộ.

Hôm đó chúng tôi ăn ngay ngoài đồng lúa bên hầm mộ vừa khai quật. Các ván sàn và trần hầm mộ được rửa sơ bộ đã hiện ra các lỗ mộng, chốt ở hai rìa trên dưới. Giáo sư Peter Bellwood mừng rỡ kêu lên: "Đây rồi, chúng (các ván dùng lát sàn và trần hầm mộ) rõ ràng là ván để nâng mạn của thuyền độc mộc như thuyền Động Xá vừa khai quật!".

Khỏi phải nói nỗi mừng khôn xiết của cả đoàn khảo cổ chúng tôi khi đó. Khách sạn Thế Hiển tại Hưng Yên, nơi chúng tôi ở, đã giúp làm một bữa liên hoan thịnh soạn. Con thuyền sau đó được nghiên cứu đối chiếu kỹ với tư liệu trên thế giới và đã được nhóm chúng tôi phục dựng, công bố trên tạp chí quốc tế về "Khảo cổ học Tàu thuyền" (Nautical Archaeology), nhấn mạnh kỹ thuật mộng ghép có thanh chốt độc đáo đã có từ thời Đông Sơn.

(Còn nữa)