Khảo cổ học tàu thuyền và bến cảng: Cuộc gặp gỡ bất ngờ với con thuyền Đông Sơn đầu tiên

53 năm trước, năm 1972, tôi nhập ngũ khi đang hoàn tất luận văn tốt nghiệp ngành Khảo cổ, Đại học Tổng hợp Hà Nội. Trên đường hành quân vào Quảng Trị, tôi cùng 180 sinh viên khác được giữ lại, chuyển về Hải quân nhận nhiệm vụ mới. Từ đó, cuộc đời tôi luôn gắn với khảo cổ, thuyền bè, sông nước, biển đảo…

1. Bản thảo sách đầu tiên của sự kết hợp đó được phác họa ghi ngày 5/8/1972, khi đang được huấn luyện dưới tán rừng bạch đàn sát biển Cái Rồng (Vân Đồn, Quảng Ninh hiện nay), đã định hướng tìm hiểu về lịch sử tàu thuyền, sông nước… như một định mệnh khoa học của cuộc đời. Và đời đã không phụ lòng người.

Khai quật Động Xá (hình trái) và nguyên trạng quan tài mộ 04DX-M01 làm từ phần nửa đuôi thuyền độc mộc Đông Sơn khi chưa mở nắp (hình phải)

Một trong những câu chuyện tôi trăn trở chọn lọc để mở đầu chuỗi bài tiếp theo cho chuyên trang "Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất" chính là cuộc gặp gỡ bất ngờ với con thuyền Đông Sơn đầu tiên.

Năm 2004, tôi tham gia chủ trì đề tài quốc tế Khảo cổ học vải sợi Đông Sơn với sự góp mặt của các chuyên gia khảo cổ, bảo tàng đến từ Viện Khảo cổ học Việt Nam, Đại học quốc gia và Bảo tàng quốc gia Úc. Chúng tôi chọn khu mộ Đông Sơn ở làng Động Xá (Kim Động, Hưng Yên cũ) làm đối tượng khai quật. Đây là nơi đã từng xuất lộ trên 70 ngôi mộ Đông Sơn trong điều kiện bảo tồn khá tốt xương cốt, vải sợi và các đồ tùy táng hữu cơ từ 2.000 năm trước.

Động Xá 2004: Thời khắc mở nắp quan tài mộ 04DX-M01 (hình trái) và xử lý lớp cói, vải bọc xác trong quan tài (hình phải)

Ngay hôm đầu tiên, chúng tôi đã phát hiện một quan tài thân cây độc mộc hé lộ một đầu khỏi vách mương nông nghiệp và quyết định sẽ khai quật quan tài này. Tối hôm đó, tại khách sạn, tôi tổ chức một thảo luận học thuật để thống nhất phương pháp khai quật. Hội nghị đã nhất trí chọn cách của tôi: Sau khi nghiên cứu huyệt mộ, quan tài để nguyên trạng, đưa về bảo tàng nghiên cứu và khai quật trong điều kiện phòng thí nghiệm. Đây là lần đầu tiên phương pháp này được áp dụng ở Việt Nam.

Mọi việc đã diễn ra tốt đẹp, quan tài được đào huyệt (rộng 80 cm x 250 cm) xuyên qua tầng phù sa và tầng sét xám vàng, đặt trên nền sét xám đen sâu chừng 70 cm; đất nền chua mặn, yếm khí, thành tạo bởi xác sú vẹt của thời biển ngập Holocen giữa, khoảng 4.000 năm trước. Nấm mộ bên trên chỉ cao 50 cm. Không có tùy táng bên ngoài quan tài.

Toàn bộ quan tài sau đó được ghép, buộc thân cây chuối xung quanh, thả xuống mương kéo về nơi có thể đưa lên xe tải chở về bảo tàng tỉnh. Quan tài không có nắp mà phủ kín bên trên bằng một tấm vỏ cây lớn, dày chừng 1,5 cm. Chuyện mở và khai quật bên trong lòng quan tài này cũng là điều kỳ thú với nhóm khai quật, xin sẽ kể chi tiết vào dịp khác.

2. Hôm nay, tôi chỉ muốn kể về sự bất ngờ sau khi chúng tôi nhấc được toàn bộ khối vải bọc xác người chết ra và làm sạch lòng quan tài. Chúng tôi bất chợt nhận ra "quan tài" dài 258 cm vốn là một nửa thân phần đuôi của một chiếc thuyền độc mộc cũ. Hình dung ra, nếu đầy đủ, con thuyền có tổng chiều dài chừng 6 m. Đây là loại thuyền có hàng chốt mộng để có thể ghép nâng cao mạn thuyền lên bằng các tấm ván mạn, tương tự hai con thuyền mới khai quật ở Hà Mãn, Thuận Thành, Bắc Ninh gần đây.

Người nằm trong quan tài là một người đàn ông 40 - 45 tuổi. Hoặc do quá nghèo, hoặc do một tập tục nào đó, mọi thứ chôn cùng ông ta đều chỉ có một nửa (nửa con thuyền, hai nửa nhĩ bôi, mấy nửa đồng tiền đồng). Tuy nhiên, với tôi, với chúng tôi, nửa con thuyền độc mộc làm quan tài này đã là một gia tài di sản khổng lồ đối với việc nghiên cứu khảo cổ học tàu thuyền Đông Sơn.

Tính cho đến năm 2004, thời điểm chúng tôi phát hiện quan tài Động Xá làm từ nửa con thuyền, khảo cổ học Đông Sơn chưa bắt gặp bất kỳ dấu tích thực sự nào của thuyền bè đương thời, cho dù đã có hàng trăm tiêu bản hình khắc thuyền trên các đồ đồng Đông Sơn.

Nhận thấy ý nghĩa to lớn của phát hiện này, chúng tôi đã làm 5 niên đại C14 từ muội than dính trên đáy nồi, từ mảnh nhĩ bôi và cói, vải bọc xác người chết. Tất cả đều tập trung trong khoảng giữa thế kỷ thứ I trước Công nguyên (2.050 năm trước). "Quan tài" được đo đạc chính xác và con thuyền đã được vẽ và phục dựng toàn bộ. Ban biên tập tạp chí "Khảo cổ học Tàu thuyền" thế giới (Nautical Archaeology) đã vui mừng, hồ hởi chấp nhận công bố của chúng tôi vào năm 2007. Do khuôn khổ trang báo, tôi sẽ mô tả chi tiết về con thuyền này trong kỳ sau.

(Còn nữa)