"Đường chúng ta đi" - một cách viết nhạc của Huy Du

Đường chúng ta đi là 1 trong những tác phẩm tiêu biểu cho phong cách sáng tác của nhạc sĩ Huy Du. Qua ca khúc này, có thể nhận ra khá rõ cách ông xử lý mối quan hệ giữa giai điệu với lời thơ; cách xây dựng một tác phẩm có quy mô lớn hơn khuôn khổ thông thường của một ca khúc; cách triển khai giai điệu, tiết tấu, chất liệu ngũ cung, kỹ thuật thanh nhạc và cấu trúc các trường đoạn để những yếu tố ấy không tồn tại riêng rẽ mà cùng tham gia tạo nên một hình tượng âm nhạc thống nhất…

Thông qua Đường chúng ta đi thấy được biệt tài của Huy Du khi phổ nhạc cho thơ; đồng thời cũng cho chúng ta hiểu hơn về tài năng của 1 trong những nhạc sĩ lớn nhất của nền âm nhạc cách mạng Việt Nam.

Bắt đầu bằng một bước nhảy đi lên

"Việt Nam! Trên đường chúng ta đi" là một câu hát đã quá quen thuộc, nhưng nếu tách nó khỏi không gian biểu diễn để nhìn vào cách Huy Du bắt đầu câu nhạc, ta sẽ thấy một lựa chọn khá đặc biệt.

Bài hát được viết trên giọng Đô trưởng, giai điệu mở đầu từ nốt Sol nhảy 1 quãng 4 đúng lên nốt Đô. Sau bước nhảy ấy, âm nhạc tiếp tục xoay quanh những âm chủ của điệu tính. Bước nhảy lên mở ra không gian, trong khi giai điệu tiếp theo đó lại bình ổn, xoay quanh những âm bậc chủ, giúp câu nhạc không bị chênh vênh. Người nghe vừa cảm thấy có sự vươn lên, vừa cảm thấy được đặt vào một không gian âm thanh chắc chắn.

Có thể liên hệ bước nhảy quãng 4 đi lên ấy với tư duy điệu tính và cảm giác hướng về âm chủ vốn rất quen thuộc trong âm nhạc cổ điển phương Tây, nhưng không nên vì thế mà tách nó khỏi toàn bộ ngôn ngữ giai điệu của Huy Du. Điều đáng nói là cách những yếu tố ấy được kết hợp tự nhiên trong một giai điệu mang màu sắc Việt Nam.

Trong câu mở đầu, cũng là câu chủ đề của tác phẩm, giai điệu được xây dựng dựa trên tập hợp các âm, tạo nên một chất liệu ngũ cung quen với tai nghe người Việt Nam. Thế nhưng với Đường chúng ta đi, ngũ cung chỉ nên coi là một thành tố góp phần tạo nên ngôn ngữ giai điệu. Trong khi giai điệu câu chủ đề này còn được tạo bởi một tư duy điệu tính rộng hơn, nơi những bước nhảy, sự ổn định xoay quanh âm chủ và cách phát triển mô-típ âm nhạc...

Chính ở đây có thể nhận ra một nét đáng chú ý trong thủ pháp sáng tác của Huy Du khi ông không đặt yếu tố Việt Nam và phương Tây theo hướng tương phản về mặt chất liệu mà đã hòa chúng vào cùng một dòng giai điệu.

Những nét giai điệu luôn hướng về phía trước

Một trong những điều thu hút sự chú ý của tôi khi nhìn vào Đường chúng ta đi là xu hướng vận động đi lên xuất hiện khá thường xuyên. Đặc biệt, ở phần giữa, những nét luyến theo hướng đi lên trở thành một phương tiện biểu đạt rất đáng chú ý.

Chẳng hạn, trong câu hát "lời mẹ nói ấm lành ngọn gió", những chữ "lời", "lành" được luyến theo hướng đi lên 1 quãng 2 trưởng hoặc 3 thứ, tạo ra cảm giác câu hát không rơi xuống mà tiếp tục được nâng lên.

Đây không đơn thuần là một cách xử lý kỹ thuật cho giọng hát. Khi xuất hiện với tần suất đủ rõ (nhìn những chữ đậm nghiêng trong ca từ), những nét luyến đi lên ấy tạo thành một đặc điểm giai điệu của tác phẩm. Chúng khiến âm nhạc có độ mềm nhưng không trì trệ, có chất trữ tình nhưng vẫn hướng về phía trước. Điều này đặc biệt phù hợp với nội dung của phần giữa tác phẩm.

"Ta đi qua phố qua làng", "ngọn đèn sáng giục lòng ta đó", "lời mẹ nói ấm lành ngọn gió", "đàn em vui ríu rít mái trường"… Những hình ảnh ấy đưa người nghe từ không gian rộng của phần đầu trở về với đời sống cụ thể hơn. Âm nhạc vì thế cũng cần linh hoạt hơn.

Huy Du làm điều đó bằng sự thay đổi của giai điệu và tiết tấu, bằng những nét luyến, những cách xử lý tạo cảm giác ngắt, chuyển động nhanh và linh hoạt hơn. Rõ ràng, nếu như phần đầu có xu hướng mở rộng không gian, thì phần giữa có xu hướng làm cho không gian ấy chuyển động. Đó là một cách tổ chức âm nhạc khá tinh tế.

Không chỉ có một giai điệu đẹp

Đường chúng ta đi còn cho thấy sự tài ba của nhạc sĩ Huy Du trong việc phát triển chất liệu. Phần đầu có thể nghe như một trường đoạn tương đối hoàn chỉnh, trong đó câu nhạc sau không đơn giản lặp lại câu trước mà có sự biến đổi. Chủ đề được nhận diện nhưng không đứng yên. Sau đó, tác phẩm chuyển sang một trường đoạn có tính chất khác, trước khi đi tới phần cuối.

Cách làm này khiến tác phẩm có cảm giác như một quá trình đang diễn ra chứ không phải một chuỗi những câu hát nối tiếp nhau.

Vì vậy, nói Đường chúng ta đi có cấu trúc lớn hơn một ca khúc thông thường không phải vì tác phẩm dài, mà bởi Huy Du tổ chức được các trường đoạn với chức năng khác nhau. Có mở đầu, có phát triển, có chuyển tiếp, có tương phản và có tái hiện, tất cả nằm trong bố cục với 3 phần chính: Mở đầu, phần giữa và phần kết. Tôi không nghĩ nhất thiết phải gọi tác phẩm là một trường ca, nhưng nếu gọi là ca khúc cũng không tương xứng. Chỉ cần nhận ra ở đây một tư duy xây dựng bố cục tác phẩm có quy mô lớn là đủ.

Ở góc độ khác, trong tác phẩm Đường chúng ta đi, Huy Du đã tạo nên một không gian âm nhạc chuyển động, tạo cảm giác đang đi cho toàn bộ tác phẩm. Ở phần đầu, cảm giác ấy còn thong thả. Người nghe như đứng trước một không gian rộng và bắt đầu bước đi. Đến phần giữa, bước đi trở nên rõ hơn, linh hoạt hơn. Những câu hát về phố, làng, mẹ, đàn em, mái trường và chiến trường nối cứ tiếp nhau, khiến dòng âm nhạc có thêm nhiều chuyển động. Thông qua câu hát "Ta sẽ đến nơi đâu còn giặc/ Ta chưa về khi Tổ quốc chưa yên…" có thể nhận thấy từ đây "đường" không còn chỉ là một hình ảnh trong câu hát mà đã trở thành hình tượng xuyên suốt tác phẩm.

Đến phần kết, câu hát "Miền Nam ơi! Miền Nam!" vang lên, âm nhạc rộng mở trở lại. Sau tất cả những gì đã đi qua, trạng thái tự hào lúc này đã có thêm chiều sâu của trải nghiệm.

Cuối cùng, không thể không nhắc tới nhà thơ Xuân Sách và bài thơ được nhạc sĩ Huy Du phổ nhạc thành Đường chúng ta đi. Đầu tiên cần nói rõ, phong cách sử dụng ngôn ngữ của Xuân Sách rất thuận cho việc phát âm của ca sĩ khi tác phẩm được phổ nhạc. Tiếp theo phải khẳng định bài thơ có một cấu trúc đặc biệt thuận lợi cho việc phát triển âm nhạc. Không chỉ có những hình ảnh giàu sức gợi mở, bài thơ còn có một đường chuyển động rất rõ, bắt đầu bằng "nghe", rồi "đi", "qua", "đến" và cuối cùng là "chưa về". Điều đáng nói, Huy Du đã không đơn giản đặt giai điệu lên những câu thơ ấy mà ông là người tiếp tục sáng tạo từ bài thơ bằng ngôn ngữ của âm nhạc.

Người viết có cảm giác bài thơ ấy sinh ra để gặp và phải gặp đúng Huy Du để ông phát hiện trong lời thơ đó một đường vận động của âm nhạc và biến đường vận động ấy thành một tác phẩm âm nhạc có đời sống riêng. Có lẽ vì thế mà khi nghe Đường chúng ta đi, người ta không chỉ nghe thấy những câu thơ của Xuân Sách. Người ta còn thấy cách Huy Du đã tiếp cận những câu thơ ấy bằng âm thanh.