"Lá đỏ" - câu chuyện Trường Sơn được kể bằng opera

Mười năm sau ngày công diễn lần đầu, Lá đỏ vẫn thường được nhắc đến như một vở opera quy mô lớn về đề tài Trường Sơn. Nhưng điều đáng bàn không chỉ là câu chuyện được kể, mà là cách kể câu chuyện ấy. 

Từ góc nhìn này, Lá đỏ cho thấy tư duy sáng tác của Đỗ Hồng Quân trong việc sử dụng ngôn ngữ opera để kiến tạo một câu chuyện hoàn toàn Việt Nam.

Opera là thể loại âm nhạc bác học, kết hợp giữa thanh nhạc, khí nhạc và diễn xuất trên sân khấu. Thông thường khúc mở màn của một vở opera là nơi nhà soạn nhạc "gieo" những hạt mầm âm nhạc đầu tiên của tác phẩm. Chỉ vài phút ngắn ngủi, người nghe đã có thể cảm nhận được không khí, màu sắc và cả những chủ đề sẽ tiếp tục phát triển ở phía sau.

Khúc mở màn kiến tạo không gian opera

Với Lá đỏ, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân cũng lựa chọn cách tiếp cận ấy. Đáng nói, dựa trên cấu trúc opera kinh điển, ông không kể một huyền thoại hay một câu chuyện kinh điển quen thuộc của sân khấu châu Âu, mà dẫn khán giả vào không gian Trường Sơn - nơi lịch sử đấu tranh, ký ức người lính và âm nhạc cách mạng hòa quyện trong một bản anh hùng ca đậm bản sắc dân tộc.

Khi những âm thanh đầu tiên vang lên, người nghe đã cảm nhận được sắc thái sử thi bao trùm tác phẩm. Dàn kèn đồng, đan xen cùng bộ gõ, bộ dây mở ra một không gian rộng lớn, trầm hùng, tạo nhịp điệu lúc như hồi ức, lúc như thôi thúc, lúc lại như hơi thở của đất. Đó không phải là thứ âm nhạc mô tả trực tiếp tiếng bom đạn, mà là cảm thức về một thời đại anh hùng, nơi con người bước vào thử thách với niềm tin mãnh liệt vào lý tưởng và ngày chiến thắng.

Trong khúc mở màn ấy, Đỗ Hồng Quân còn khéo léo cho xuất hiện những tín hiệu ngắn gợi nhớ đến các ca khúc quen thuộc về Trường Sơn, rồi nhanh chóng chuyển sang cao độ khác, tiếp tục phát triển bằng ngôn ngữ giao hưởng. Cách xử lý này khiến người nghe có cảm giác thân thuộc, ký ức âm nhạc được đánh thức, rồi được nâng lên thành chất liệu cho sự phát triển âm nhạc của một tác phẩm opera.

Sau phần dàn nhạc dạo đầu tạo không gian sử thi, hợp xướng cất lên: "Ôi Trường Sơn một thời lá đỏ… Bản hùng ca Trường Sơn không bao giờ quên…" xác lập ngay chủ đề tư tưởng của tác phẩm: Lá đỏ không chỉ là câu chuyện về 8 thanh niên xung phong, mà còn là khúc tri ân thế hệ đã đi qua chiến tranh bằng tuổi trẻ và khát vọng cống hiến, hy sinh.

Trong không gian ấy, nhân vật Thần Núi xuất hiện với giọng bass trầm hùng. Đây là một sáng tạo của kịch bản Nguyễn Thị Hồng Ngát và cũng là điểm để Đỗ Hồng Quân mở rộng không gian âm nhạc. Thần Núi không chỉ là nhân vật huyền thoại, mà trở thành người dẫn dắt ký ức, chứng nhân lịch sử và tiếng nói của chính dãy Trường Sơn. Từ lời kể của Thần Núi, quá khứ hiện lên như một câu chuyện đang sống trong âm thanh của núi rừng, trong ký ức của đất nước.

Đặc biệt, khi tốp nữ đối đáp với Thần Núi bằng câu hỏi hồn nhiên, được lặp lại 2 lần cách nhau 1 quãng 8, âm nhạc vẫn còn thấp thoáng chất huyền thoại trước khi chuyển hẳn sang không gian hiện thực. Chính sự chuyển tiếp tự nhiên ấy đã tạo nên 1 trong những thành công đầu tiên của Lá đỏ. Nó khiến cho lịch sử bước vào sân khấu bằng biểu tượng, bằng thi ca và bằng âm nhạc.

Đến khi những cô gái cất tiếng hát "Chúng tôi đi mở đường trên lưng núi mờ sương…", không gian huyền thoại khép lại để nhường chỗ cho đời sống Trường Sơn đầy sức trẻ. Giai điệu linh hoạt với nhiều bước nhảy quãng rộng, tiết tấu rộn ràng, vừa gợi cảm giác gập ghềnh của núi rừng, vừa khắc họa tinh thần lạc quan của những cô gái trẻ. Đó là cách Đỗ Hồng Quân đưa người nghe từ biểu tượng đến hiện thực hoàn toàn bằng ngôn ngữ âm nhạc.

Âm nhạc giữ vai trò xương sống dẫn dắt tác phẩm

Điểm đáng chú ý của Lá đỏ không chỉ nằm ở đề tài chiến tranh cách mạng hay quy mô dàn dựng, mà trước hết ở tư duy tổ chức tác phẩm. Đỗ Hồng Quân không lựa chọn cách ghép các ca khúc về Trường Sơn vào tác phẩm, như thế thành chương trình ca nhạc có cốt truyện; cũng không biến câu chuyện Hang Tám Cô thành một bản trường ca sân khấu. Ông tiếp cận đề tài bằng chính ngôn ngữ của opera, nơi âm nhạc giữ vai trò dẫn dắt hành động, khắc họa tâm lý nhân vật và kiến tạo cấu trúc kịch tính phát triển kịch bản. Đây chính là thế mạnh của tác giả.

Điều đó thể hiện ngay trong kết cấu tác phẩm với 2 màn, 6 cảnh và phần vĩ thanh. Mỗi cảnh không tồn tại độc lập mà được liên kết bằng các mô-típ âm nhạc, đoạn chuyển tiếp và sự phát triển liên tục của những tuyến giai điệu. Nhờ vậy, âm nhạc vận động thống nhất như một chỉnh thể. Đây là đặc trưng của opera, nơi dàn nhạc không chỉ đệm cho ca sĩ, mà trở thành một "nhân vật" đồng hành, dẫn dắt cốt truyện.

Trong cấu trúc ấy, 3 tuyến nhân vật được xây dựng với chức năng rất rõ. Hương đại diện cho vẻ đẹp của tuổi trẻ trong chiến đấu, giàu lý tưởng và cũng rất đời thường, biết yêu, biết rung động... Sơn là người lính công binh mang tâm hồn nghệ sĩ, tạo nên mạch trữ tình giữa khói lửa chiến tranh. Còn Thần Núi đứng ngoài câu chuyện, vừa là người chứng kiến, vừa kết nối quá khứ với hiện tại, thực tại với huyền thoại. Ba tuyến nhân vật ấy tạo nên 3 lớp không gian sử thi, trữ tình và huyền thoại xuyên suốt tác phẩm.

Giao hưởng hóa ký ức Trường Sơn

Nếu chỉ dừng lại ở việc kể câu chuyện Hang Tám Cô bằng hình thức opera, Lá đỏ có lẽ đã không tạo được dấu ấn riêng. Điều làm nên giá trị ở chỗ nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân không tái hiện chiến tranh cách mạng bằng ngôn ngữ minh họa, mà chuyển hóa ký ức Trường Sơn thành một chỉnh thể giao hưởng, nơi mỗi chủ đề âm nhạc, mỗi lớp hòa âm, âm hình tiết tấu và màu sắc nhạc khí đều góp phần tô đậm tuyến kịch.

Dàn nhạc giao hưởng giữ vai trò là dòng chảy xuyên suốt vở diễn, dẫn dắt tâm lý, tạo không gian và chuẩn bị cảm xúc cho từng bước phát triển tính kịch. Có lúc chỉ riêng tiếng kèn đồng và bộ dây cũng đủ gợi lên sự hùng vĩ của đại ngàn Trường Sơn; có những đoạn, âm sắc bộ gỗ, bộ dây mở ra một không gian trữ tình, nơi tình yêu và nỗi nhớ được cất lên trước khi bom đạn ập tới. Cách tổ chức ấy khiến người nghe không chỉ theo dõi câu chuyện bằng lời ca, mà còn cảm nhận nó qua sự vận động không ngừng của âm thanh dàn nhạc.

Không sử dụng chất liệu dân gian như những "trích đoạn" nguyên vẹn vào tác phẩm, dân ca Thanh Hóa, ví dặm Nghệ Tĩnh… hay âm hưởng của các ca khúc quen thuộc về Trường Sơn được tác giả hấp thụ như chất liệu sáng tác, rồi phát triển trong opera. Vì thế, người nghe vẫn nhận ra hơi thở quen thuộc, nhưng không có cảm giác đang nghe một chuỗi ca khúc được phối lại cho dàn nhạc giao hưởng. Chất liệu dân tộc đã được chuyển hóa thành một phần hữu cơ của cấu trúc âm nhạc.

Điều này cũng lý giải vì sao Lá đỏ tạo được sự gần gũi, dù được viết theo kỹ thuật thanh nhạc bác học. Khán giả có thể không gọi tên được một thủ pháp sáng tác nhưng vẫn cảm nhận được âm nhạc ấy thuộc về ký ức văn hóa của mình. Đó là sự cộng hưởng giữa tư duy sáng tác hàn lâm với vốn âm nhạc đã được bồi đắp trong đời sống người Việt Nam qua nhiều thế hệ.

Ở góc độ này, Lá đỏ gợi mở một hướng đi đáng suy nghĩ cho opera Việt Nam. Tiếp thu hình thức nghệ thuật bác học không đồng nghĩa với việc sao chép mô hình của châu Âu. Điều quan trọng là làm chủ tư duy cấu trúc của opera để kể những câu chuyện của lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam bằng ngôn ngữ âm nhạc hiện đại. Đỗ Hồng Quân đã để chính tinh thần Việt Nam chi phối từ cấu trúc kịch, từ xây dựng và phát triển chủ đề âm nhạc đến cách tạo dựng tiểu cảnh hình tượng nhân vật bằng chính chất liệu âm nhạc phong phú và đa dạng.

Để kết

Mười năm nhìn lại, Lá đỏ vẫn là 1 trong số rất ít vở opera Việt Nam có quy mô lớn được dàn dựng công phu, được biểu diễn nhiều lần và tạo được đời sống sau đêm công diễn đầu tiên. Giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở những giải thưởng hay số lượng buổi diễn, mà còn ở chỗ nó chứng minh rằng âm nhạc bác học hoàn toàn có thể đến gần công chúng khi người sáng tác tìm được tiếng nói chung giữa kỹ thuật hàn lâm và ký ức văn hóa dân tộc cùng với sự cảm thụ âm nhạc, thưởng thức cái đẹp của công chúng hôm nay.