Kể chuyện Thăng Long bằng đàn nhị và dàn nhạc giao hưởng

Thăng Long ngàn năm hội tụ là tác phẩm của nhạc sĩ Hà Trung, do nghệ sĩ đàn nhị Hải Đăng biểu diễn cùng Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam trong chương trình hòa nhạc Bản giao hưởng Hà Nội, với chủ đề Dòng chảy Thăng Long, diễn ra tối 10/10/2026 tại Nhà hát Hồ Gươm.

Tác phẩm cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý trong sáng tác khí nhạc Việt Nam hiện nay. Bên cạnh ca khúc có khả năng tiếp cận đông đảo công chúng, sáng tác cho nhạc cụ độc tấu cùng dàn nhạc giao hưởng vẫn được các nhạc sĩ trẻ quan tâm. Với Thăng Long ngàn năm hội tụ, Hà Trung chọn đàn nhị làm tiếng nói trung tâm, đặt trong mối quan hệ với dàn nhạc giao hưởng để xây dựng một câu chuyện âm nhạc về vùng đất nghìn năm văn hiến.

Từ âm hưởng ca trù đến mạch tự sự về Thăng Long

Ngay từ phần mở đầu, Thăng Long ngàn năm hội tụ đã gợi lên một màu sắc Á Đông, phảng phất âm hưởng ca trù. Trong đường nét giai điệu, người nghe có thể liên tưởng đến tiếng hát ca nương và nét đàn đáy trong không gian ca trù truyền thống. Tuy nhiên, đây không phải sự tái hiện nguyên dạng một nét giai điệu ca trù cụ thể. Những dấu ấn ấy xuất hiện như những gợi dẫn về tinh thần, tạo điểm tựa để phát triển tác phẩm.

Chủ đề âm nhạc có dáng dấp thanh nhạc, giàu tính trữ tình và gần với lối tự sự. Tiếng đàn nhị của nghệ sĩ Hải Đăng đưa giai điệu đi qua những sắc thái mềm mại, khi như lời kể, khi như tiếng lòng, gợi suy tư về lịch sử và nếp văn hóa Hà Nội. Cách biểu đạt này tạo cảm giác gần gũi, giúp người nghe tiếp cận tác phẩm mà không nhất thiết phải có kiến thức chuyên sâu về khí nhạc.

Với một tác phẩm viết cho đàn nhị và dàn nhạc giao hưởng, người nghe có thể chờ đợi những thử nghiệm về âm sắc, những tìm tòi trong cách kết hợp nhạc cụ hoặc các đoạn phô diễn kỹ thuật nổi bật. Hà Trung lựa chọn hướng đi chú trọng xây dựng chủ đề giàu tính hình tượng, để cảm xúc và chất liệu âm nhạc từng bước mở ra hình tượng Thăng Long.

Theo chia sẻ của nhạc sĩ, ý tưởng sáng tác tác phẩm bắt đầu từ mong muốn dựng nên một "thước phim" về Thăng Long xưa - vùng đất hội tụ linh khí, văn hóa, âm nhạc và những con người tài hoa. Ca trù, trong đó có câu hát "Hồng hồng, tuyết tuyết", là một nguồn cảm hứng hình thành chủ đề. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc người nghe có thể nhận ra một chất liệu truyền thống cụ thể đến đâu, mà còn ở cách chất liệu ấy được chuyển hóa để tham gia vào câu chuyện âm nhạc rộng hơn.

Từ điểm xuất phát ấy, hình tượng vùng đất nghìn năm văn hiến được biểu đạt qua sắc thái trữ tình, những đường nét giai điệu và sự phát triển của các lớp âm sắc. Tính truyền thống trong sáng tác khí nhạc không nhất thiết phải nằm ở việc đưa nguyên vẹn một làn điệu dân gian vào tác phẩm. Đôi khi, một sắc thái âm nhạc, một lối ngân hay tinh thần diễn xướng cũng có thể mở ra những liên tưởng về cội nguồn văn hóa.

Chèo, xẩm trong dòng chảy âm nhạc

Nếu phần đầu thiên về trữ tình và suy tư, phần giữa của Thăng Long ngàn năm hội tụ chuyển sang nhịp điệu nhanh hơn, linh hoạt hơn. Đường nét đàn nhị trở nên sôi nổi, xuất hiện những câu chạy nhanh, đòi hỏi kỹ thuật diễn tấu và khả năng kiểm soát sắc thái của người biểu diễn. Không gian âm nhạc vì thế thay đổi rõ rệt, từ mạch kể chậm rãi sang sự linh hoạt, tính cách.

Ở phần này, những liên tưởng đến âm nhạc dân gian Bắc Bộ, đặc biệt là chèo và xẩm chợ, trở nên rõ hơn. Có những nét nhạc gợi sự nhanh nhẹn, tinh nghịch, có lúc phảng phất tính cách của những câu hát dân gian. Các yếu tố ấy đem đến cho tác phẩm một diện mạo khác với phần mở đầu, đồng thời làm phong phú thêm hình tượng Thăng Long - nơi hội tụ tinh hoa của dân tộc.

Ở đây, chất liệu truyền thống hiện diện qua đường nét giai điệu, nhịp điệu, sắc thái và tính cách âm nhạc, rồi được phát triển trong một cấu trúc mới. Chất liệu dân gian không chỉ có chức năng tạo màu sắc hay giúp người nghe nhận diện nguồn gốc, mà còn góp phần tạo nên sự tương phản và thúc đẩy diễn biến của tác phẩm.

Sự thay đổi giữa phần đầu và phần giữa cũng cho thấy cách Hà Trung tổ chức câu chuyện âm nhạc. Thăng Long không chỉ hiện lên trong vẻ trầm mặc của lịch sử, mà còn mang sức sống của một đô thị với những sinh hoạt văn hóa đa dạng. Những âm hưởng chèo, xẩm đưa vào tác phẩm sắc thái đời thường, gần gũi, khiến hình tượng lịch sử không bị tách rời khỏi đời sống văn hóa đã bồi đắp nên bản sắc vùng đất.

Trong sự chuyển động ấy, đàn nhị không chỉ đảm nhiệm vai trò tạo màu sắc dân tộc cho dàn nhạc giao hưởng. Nhạc cụ này giữ vị trí trung tâm, trực tiếp tham gia vào quá trình phát triển âm nhạc, từ việc trình bày chủ đề đến những đoạn diễn tấu linh hoạt ở phần giữa. Phần thể hiện của Hải Đăng vì thế không đơn thuần là sự phô diễn kỹ thuật đàn nhị, mà còn góp phần làm rõ tính cách và sắc thái từng phần trong tác phẩm.

Đàn nhị trong mối quan hệ với dàn nhạc giao hưởng

Khi kết hợp nhạc cụ truyền thống với dàn nhạc giao hưởng, một câu hỏi thường được đặt ra là liệu nhạc cụ truyền thống chỉ đóng vai trò tạo màu sắc, còn dàn nhạc đảm nhiệm phần nền và phát triển âm nhạc chính hay không.

Với Thăng Long ngàn năm hội tụ, Hà Trung cho biết anh hướng đến việc xây dựng vai trò tương xứng cho đàn nhị và dàn nhạc, không để một bên chỉ làm nhiệm vụ phụ trợ cho bên kia.

Hiệu quả của sự kết hợp không chỉ nằm ở việc đặt một nhạc cụ dân tộc trước dàn nhạc phương Tây, mà quan trọng hơn là cách 2 thành phần tương tác, cùng tham gia phát triển chất liệu và tạo ra ý nghĩa trong toàn bộ tác phẩm.

Trong tác phẩm, đàn nhị đảm nhiệm đường nét giai điệu giàu biểu cảm, đồng thời được đặt trong mối quan hệ với tổng thể dàn nhạc giao hưởng. Dàn nhạc góp phần mở rộng không gian âm thanh, tạo tương phản và nâng đỡ quá trình phát triển chủ đề. Hiệu quả biểu đạt vì thế phụ thuộc vào sự phối hợp giữa tiếng đàn độc tấu và các lớp âm thanh của dàn nhạc, chứ không chỉ ở sự đối lập giữa âm sắc truyền thống và phương Tây.

Về hình thức, Thăng Long ngàn năm hội tụ được xây dựng theo bố cục 3 phần chậm - nhanh - chậm, với sự tương phản về tốc độ và sắc thái biểu cảm. Cách tổ chức này tạo điều kiện để chủ đề được trình bày, phát triển qua những chuyển động linh hoạt rồi trở lại trong một trạng thái biểu cảm khác. Đây là một phương thức tổ chức hình thức quen thuộc trong khí nhạc.

Trở lại chủ đề, mở rộng tinh thần hào hùng

Sau phần giữa nhanh và linh hoạt, âm nhạc trở về với nhịp độ chậm hơn. Nét giai điệu chủ đề chính xuất hiện trở lại trong một trạng thái biểu cảm mới, tạo cảm giác đúc kết cho toàn bộ tác phẩm. Sự trở lại này giữ vai trò kết nối ba phần. Nếu phần đầu gợi suy tư và khơi mở hình tượng, phần giữa đưa vào dòng chảy những chuyển động sinh động của chất liệu dân gian, thì phần cuối hướng đến sự lắng đọng và khẳng định. Các phần không tồn tại như những đoạn nhạc rời rạc mà cùng tham gia vào một hành trình biểu đạt.

Theo chia sẻ của Hà Trung, phần kết hướng đến tinh thần anh hùng ca Thăng Long, nhưng không cần quá ồn ào. Đây cũng là điểm đáng chú ý trong cách xây dựng tác phẩm. Cảm giác hào hùng không nhất thiết chỉ đến từ âm lượng lớn, tiết tấu dồn dập hay sự đồ sộ của dàn nhạc. Nó có thể được hình thành từ quá trình phát triển chủ đề, sự thay đổi sắc thái và cảm giác về một hình tượng đã đi qua những chuyển động khác nhau để đi đến điểm kết tinh.

Nhìn tổng thể, tác phẩm đưa người nghe đi từ không gian trữ tình, giàu tính tự sự, qua những chuyển động nhanh, linh hoạt và giàu tính cách, rồi trở về với chủ đề trong sắc thái hào hùng hơn. Cấu trúc ấy góp phần tạo nên sự thống nhất, đồng thời cho thấy Hà Trung lựa chọn kể câu chuyện Thăng Long bằng diễn biến âm nhạc thay vì minh họa trực tiếp các sự kiện lịch sử.

Để khí nhạc đến gần công chúng

Hà Trung, tên đầy đủ là Hà Văn Trung, sinh năm 1984, tốt nghiệp cao học chuyên ngành sáng tác tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam năm 2018. Việc Thăng Long ngàn năm hội tụ được dàn dựng và biểu diễn trong một chương trình giao hưởng có quy mô là cơ hội để tác phẩm đến với công chúng, đồng thời cho thấy sáng tác khí nhạc vẫn là lĩnh vực được các nhạc sĩ trẻ theo đuổi.

Nhạc sĩ Hà Trung cho biết, sáng tác khí nhạc ở Việt Nam là con đường không dễ dàng, đòi hỏi niềm đam mê và quyết tâm lớn. Với những tác phẩm thuộc thể loại giao hưởng, hoàn thành bản tổng phổ mới chỉ là một phần của quá trình sáng tác. Tác phẩm còn cần được dàn dựng, biểu diễn và đến với công chúng.

Bởi vậy, tạo điều kiện cho những tác phẩm khí nhạc của nhạc sĩ trẻ được công diễn có ý nghĩa vượt ra ngoài niềm vui của riêng người sáng tác. Đây còn là cách mở rộng nhận thức của công chúng về diện mạo âm nhạc Việt Nam hôm nay. Bên cạnh những sáng tác thanh nhạc quen thuộc, vẫn có những nhạc sĩ dành thời gian và tâm huyết cho khí nhạc, từ tác phẩm thính phòng đến những sáng tác cho dàn nhạc giao hưởng. Để các tác phẩm ấy có đời sống, bên cạnh nỗ lực của người sáng tác, cần có thêm những cơ hội dàn dựng, biểu diễn và tiếp cận công chúng.