"Một đời người một rừng cây": Khi bài hát trở thành tấm gương của sự cống hiến

Một đời người một rừng cây của nhạc sĩ Trần Long Ẩn đã rất quen thuộc với khán giả yêu nhạc tới từng câu, từng chữ, từng giai điệu. Trong bài viết hôm nay, thử tiếp cận bài hát quen thuộc này theo một góc khác.

Rất nhiều người thuộc nằm lòng câu hát "Ai cũng chọn việc nhẹ nhàng/ Gian khổ biết dành phần ai". Điều đó cho thấy mức độ lan tỏa và ngấm sâu của ca khúc Một đời người một rừng cây vào người nghe.

Nhưng nếu chỉ dừng ở một vài câu hát quen thuộc, có lẽ chưa giải thích hết vì sao bài hát có khả năng vang lên trong những hoàn cảnh rất khác nhau và mỗi lần vang lên lại có thể đem đến một cảm nhận phù hợp. Điều đáng chú ý ở đây là cách ca từ chuyển từ một suy nghĩ riêng thành câu hỏi chung, và đặc biệt là cách giai điệu đi cùng ca từ để biến một tư tưởng thành một trải nghiệm cảm xúc.

Từ một đời người đến nhiều người

Ngay câu mở đầu "Khi nghĩ về một đời người/ Tôi thường nhớ về rừng cây" bài hát đã tạo ra một chuyển động rất đáng chú ý. Trước hết, điểm xuất phát là suy nghĩ của một cá nhân. Nhưng ngay sau đó, cấu trúc được mở rộng: "Khi nghĩ về một rừng cây/ Tôi thường nhớ về nhiều người". Vậy là một đời người dẫn đến rừng cây, rừng cây lại dẫn đến nhiều người. Cái riêng không khép lại trong cái riêng mà mở ra cái chung. "Tôi" không đứng đối diện với "mọi người", mà từ suy nghĩ của mình tìm đến những người khác.

Theo mạch dẫn trong ca từ, ban đầu là cây, rồi đến hoa, lửa, chim, những cành cây cổ thụ, sau đó là rừng. Nhưng rừng ở đây không còn là cảnh vật thiên nhiên mà dần trở thành hình ảnh về cộng đồng bởi: "Sống gần nhau thân mới thẳng/ Có một cây là có rừng/ Và rừng sẽ lên xanh/ Rừng giữ đất quê hương".

Rõ ràng đây là cách xây dựng hệ thống hình ảnh có chủ ý, nhưng nếu chỉ "đọc" những câu này như một phép ẩn dụ đơn giản "cây là cá nhân, rừng là cộng đồng" thì vẫn chưa đủ. Điều cần nói ở đây là mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng được đặt trong trạng thái tương tác. "Có một cây là có rừng" cho thấy cộng đồng được tạo nên từ những cá thể cụ thể. Nhưng "sống gần nhau thân mới thẳng" lại gợi thêm vị trí của con người, họ cũng trưởng thành và vững vàng hơn trong mối quan hệ với những người xung quanh.

Vì thế, rừng trong Một đời người một rừng cây không phải một tập hợp vô danh mà đó là một cộng đồng được hình thành từ những con người cụ thể, trong đó mỗi người có vị trí và giá trị của riêng mình.

Ca từ không chỉ nói mà còn đặt câu hỏi

Một đặc điểm khác làm nên sức sống của ca khúc là ca từ không đi theo một đường thẳng - từ khẳng định đến kết luận. Từ những hình ảnh thiên nhiên, bài hát chuyển sang suy tưởng, rồi đặt ra những câu hỏi: "Cây có hiểu vì sao/ Chim thường kéo về làm tổ?" Và từ thiên nhiên, câu hỏi dần chuyển về con người: "Ai cũng chọn việc nhẹ nhàng/ Gian khổ sẽ dành phần ai?" Những câu hỏi này như một lời nhắc nhở về trách nhiệm, nhưng đặt trong toàn bộ cấu trúc bài hát, chúng còn mang một sắc thái rộng hơn vì đó là câu hỏi về sự lựa chọn của mỗi cá nhân khi đứng trong một cộng đồng.

Đáng chú ý, ngay sau những câu hỏi ấy lại xuất hiện: "Phải không anh, phải không em". Việc xuất hiện những ca từ này làm thay đổi tư thế của người hát. Ở đây, người hát hỏi "anh", hỏi "em", tức là hỏi những người cùng hiện diện trong đời sống. Câu hỏi ấy kéo người nghe vào trong bài hát. Đây là điểm độc đáo và là một yếu tố quan trọng để ca khúc không trở thành một bài diễn thuyết bằng âm nhạc. Nhưng độc đáo hơn là cách đặt những câu hỏi ấy đã khiến người nghe nhập cuộc và chính họ phải tự trả lời.

Và câu trả lời cuối cùng cũng không dành cho một cá nhân riêng biệt: "Chân lý thuộc về mọi người/ Không chịu sống đời nhỏ nhoi/ Xin hát về bạn bè tôi/ Những người sống vì mọi người".

Vậy là từ "tôi" ở đầu bài, đến "anh", "em", "bạn bè tôi", rồi "mọi người", phạm vi của chủ thể cứ thế mở rộng. Đây chính là một trong những lý do bài hát có thể vượt khỏi câu chuyện của một thời điểm cụ thể để chạm đến những người nghe thuộc nhiều thế hệ.

Giai điệu đi cùng suy nghĩ

Có một đặc trưng nổi bật là giai điệu của Một đời người một rừng cây gần như đi cùng ca từ. Giai điệu mang chất suy tư, trữ tình chiêm nghiệm và giữ một trạng thái tương đối bình ổn. Điều này rất phù hợp với bản chất của ca từ, bởi điều mà bài hát hướng tới là suy nghĩ về cách một con người sống giữa những người khác. Trong trường hợp này, âm nhạc không đơn giản là phương tiện chuyển tải lời ca, mà còn mang một "nhiệm vụ" quan trọng hơn - đó là biến một suy nghĩ thành một trải nghiệm cảm xúc.

Cái hay ở đây là khán giả không chỉ nghe tác giả nói rằng con người cần sống vì cộng đồng mà họ được đưa vào một trạng thái để tự nghĩ về điều đó. Chính chất trữ tình, bình ổn của giai điệu tạo ra khoảng trống cần thiết cho sự suy ngẫm. Có lẽ vì thế mà khi ca khúc vang lên trong những hoàn cảnh khác nhau, nó không bị khóa chặt vào một ý nghĩa duy nhất.

Một bài hát có thể trở thành tấm gương

Thêm một đặc biệt nữa của Một đời người một rừng cây là bài hát không định danh một con người với những cống hiến cụ thể. Nó tạo ra một hình mẫu rộng hơn về những con người sống vì cộng đồng. Vì vậy, nhiều người có thể bước vào không gian của ca khúc bằng chính câu chuyện của mình.

Một người lính đang ở nơi biên giới, hải đảo, xa mẹ, xa vợ con..., khi nghe những câu hát này, có thể cảm nhận được sâu sắc hơn ý nghĩa thiêng liêng của những việc mình đang đóng góp, nhờ đó mà dịu đi những nỗi nhớ riêng tư. Trường hợp khác, ở một chương trình tôn vinh các nhà khoa học với những cống hiến âm thầm. Khi giai điệu cùng lời ca của bài hát này vang lên, khán giả sẽ cảm nhận đó như là lời ghi nhận dành cho những cống hiến của họ.

Tôi hình dung, trong một buổi lễ trang trọng của địa phương, đón hài cốt các liệt sĩ trở về quê hương, ca khúc sẽ chuyên chở những ý nghĩa đặc biệt. Khi ấy, những câu hát về "những người sống vì mọi người" không còn chỉ là suy tưởng, mà đã trở thành tiếng nói của cộng đồng trước những anh hùng, liệt sĩ đã dành phần đời của mình cho đất nước.

Cùng một ca khúc, nhưng hoàn cảnh khác nhau làm xuất hiện những lớp cảm xúc khác nhau. Đó chính là "đời sống thứ hai" của tác phẩm. Ca từ không thay đổi, giai điệu không thay đổi, nhưng ý nghĩa xã hội của bài hát được mở rộng theo từng hoàn cảnh mà nó hiện diện. Vì thế, có thể xem Một đời người một rừng cây như một tấm gương. Người nghe không chỉ nhìn thấy nhân vật mà bài hát nói đến; họ có thể nhìn thấy chính mình, hoặc nhìn thấy những người mà mình trân trọng.

Vĩ thanh với những câu hỏi không bao giờ cũ

Một đời người một rừng cây đặt ra câu hỏi về cách một con người đứng trong cộng đồng. Một đời người sẽ được nhìn nhận thế nào? Một cá nhân có ý nghĩa gì trong một tập thể? Khi đứng trước lựa chọn giữa nhẹ nhàng và gian khổ, mỗi người sẽ lựa chọn phần nào? Và thế nào là một đời sống không "nhỏ nhoi"?

Những câu hỏi ấy không thuộc riêng một thế hệ nào. Có thể hôm qua khác hôm nay và người nghe bài hát của thời điểm hiện tại không còn đặt mình trong hoàn cảnh lịch sử giống người nghe của những năm trước. Nhưng họ vẫn có thể đặt mình vào câu hỏi của bài hát bằng công việc, bằng lựa chọn nghề nghiệp, bằng cách ứng xử với cộng đồng, hoặc đơn giản bằng việc nghĩ về một người mà họ biết đã sống và làm việc vì những người khác.

Có thể nói Một đời người một rừng cây không chỉ là bài hát về những người sống vì mọi người. Nó còn là bài hát giúp cộng đồng nhìn thấy ý nghĩa của một đời người cụ thể trong mối quan hệ với những người xung quanh.