Những lớp văn hóa trong "Người Hà Nội" của Nguyễn Đình Thi

Người Hà Nội không chỉ là một tác phẩm viết về Hà Nội, bởi trong nó hiện diện nhiều lớp văn hóa. Có lịch sử Việt Nam, ký ức Hà Nội, đời sống phố phường và cách cảm nhận rất gần với lời ca dân gian; đồng thời có một thế giới thẩm mỹ rộng hơn, gắn với văn hóa âm nhạc phương Tây mà Nguyễn Đình Thi đã tiếp nhận trong quá trình hình thành thế giới quan, thẩm mỹ nghệ thuật của mình.

Nguyễn Đình Thi thuộc thế hệ trí thức trưởng thành trong một không gian văn hóa mà ảnh hưởng của văn minh phương Tây đã hiện diện khá sâu trong các đô thị Việt Nam. Ông sinh năm 1924 tại Lào, trở về Việt Nam từ nhỏ, học tập tại Hải Phòng và bước vào đời sống văn hóa, chính trị khi còn rất trẻ. Ông không chỉ viết văn, làm thơ, viết kịch mà còn nghiên cứu triết học và tham gia nhiều hoạt động nghệ thuật khác.

Thế giới âm nhạc trong "Người Hà Nội"

Nếu đặt Nguyễn Đình Thi trong thế hệ trí thức trẻ nửa đầu thế kỷ 20 chịu sự giao thoa mạnh mẽ giữa văn hóa Việt Nam và văn minh phương Tây, ta có thể hiểu thêm một phần nền tảng để những tư tưởng, hình thức và tinh thần âm nhạc châu Âu xuất hiện trong tác phẩm. Nhưng điều quan trọng hơn là ông không sao chép chúng. Những gì đã tiếp nhận được đi qua một quá trình chuyển hóa để trở thành tiếng nói của riêng ông.

Ta có thể cảm nhận trong Người Hà Nội một tinh thần hướng tới tự do, hòa bình, con người và cộng đồng mang màu sắc của truyền thống âm nhạc châu Âu. Ở đây, "ảnh hưởng phương Tây" có thể được liên tưởng tới ánh sáng của những tư tưởng về tự do, bình đẳng, bác ái gắn với cuộc Cách mạng Pháp, tới tinh thần anh hùng của âm nhạc cổ điển và đặc biệt là truyền thống cổ điển Vienna. Đó là thế giới âm nhạc mà trong đó Beethoven đã đưa những ý niệm về con người, tự do, cộng đồng và niềm vui lên tới đỉnh cao nghệ thuật. Điều này đặc biệt đáng chú ý ở phần cuối Người Hà Nội.

Những câu hát: "Này lớp lớp người đi ánh sao tưng bưng chói lói lòng ta/ Mai này lớp lớp người đi thét vang vang trời khải hoàn…" không phải là một giai điệu giống Beethoven nhưng nếu nghe bằng cảm giác về dòng chảy âm nhạc, có thể nhận ra một sự tương ứng đáng suy nghĩ với tinh thần của chương IV bản Giao hưởng số 9, đặc biệt với ý niệm hướng tới niềm vui và cộng đồng. Giai điệu 2 tác phẩm khác nhau, nhưng cách âm nhạc mở ra, năng lượng được tích tụ và tuôn trào, cảm giác về những con người cùng hướng về một tương lai và tinh thần khải hoàn khiến chúng có thể được đặt cạnh nhau để nghe.

Người Hà Nội tất nhiên là một thế giới lịch sử khác, nhưng ở những đoạn hướng tới cộng đồng và ngày mai, người nghe có thể nhận ra một tinh thần rộng hơn phạm vi của một thành phố. Những liên tưởng ấy càng có ý nghĩa khi đặt bên cạnh những chất liệu và thủ pháp sáng tác mang dấu ấn âm nhạc cổ điển phương Tây hiện diện khá rõ trong tác phẩm. Cái hay là Nguyễn Đình Thi đã không biến Người Hà Nội thành một bản nhạc châu Âu. Ông đưa một phần thế giới thẩm mỹ ấy vào một câu chuyện hoàn toàn Việt Nam.

Một Hà Nội của cửa ô, gánh gồng và phố chợ

Chất Việt Nam trong Người Hà Nội không chỉ nằm ở lịch sử, còn một Hà Nội rất khác hiện lên trong đoạn: "Hà Nội vui sao/ những cửa đầu ô/ Tíu tít gánh gồng/ Đây Ô Chợ Dừa/ Kia Ô Cầu Dền/ Làn áo xanh nâu/ Hà Nội tươi thắm/ Sống vui phố hè/ Bồi hồi chàng trai/ những đôi mắt nào…".

Người viết đã cố tình chia ca từ thành những đơn vị ngắn, dựa vào mạch văn và hiệu quả lúc âm nhạc vang lên. Khi đó, ta có thể thấy rất nhiều câu 4 chữ. Cách tổ chức này gợi nhớ đến đặc tính của câu 4 chữ trong thơ ca dân gian, đồng dao và những hình thức lời ca truyền miệng. Chưa cần khẳng định Nguyễn Đình Thi khai thác thể thơ 4 chữ, có thể thấy ông đã sử dụng những đơn vị ngôn ngữ ngắn, có tiết tấu rõ ràng và nối tiếp nhau tạo thành dòng chảy liên tục trong âm nhạc.

Đặc biệt, "Tíu tít gánh gồng" là một cụm từ rất giàu nhịp điệu. "Tíu tít", "gánh gồng" vừa gợi âm thanh của đời sống, vừa tạo ra sự chuyển động ngay trong câu hát.  Ở đây, Hà Nội không còn là một biểu tượng lịch sử trừu tượng mà hiện ra qua những cửa ô, gánh hàng, màu áo, chợ, phố và những con người đang đi lại trong đời sống thường ngày.

Cách gọi địa danh cũng rất đáng chú ý: "Đây Ô Chợ Dừa, kia Ô Cầu Dền". "Đây" và "kia" là những từ của lời nói trực tiếp. Với cách dùng từ này tạo cảm giác như người hát đang đứng giữa Hà Nội và chỉ cho người nghe từng nơi một. Sau đó là một chuỗi địa danh: Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây, Đồng Xuân, Hàng Đào, Hàng Đường, Hàng Bạc, Hàng Gai. Những địa danh không chỉ cung cấp thông tin về Hà Nội, chúng đã trở thành những tiếng gọi, thành những nhịp chuyển của ký ức.

Qua đây mới thấy bản sắc Việt Nam trong âm nhạc không nhất thiết cứ phải đưa dân ca vào giai điệu mới có chất dân gian; đôi khi chất dân gian nằm trong cách gọi tên đời sống, trong nhịp điệu của ngôn ngữ và trong cách những hình ảnh đời thường được đưa vào.

Từ nhịp phố phường đến "lớp lớp người đi"

Nếu đoạn "Hà Nội vui sao…" là một chuỗi chuyển động của phố phường, thì đến cuối tác phẩm, chuyển động ấy được nâng lên thành chuyển động của con người lịch sử: "Này lớp lớp người đi…", 2 thế giới tưởng khác nhau nhưng có 1 mối liên hệ.

Ở đoạn trước, người nghe gặp những con người bình thường trong cửa ô, chợ và phố. Đến cuối tác phẩm, họ trở thành "lớp lớp người". Cái nhìn từ đời sống chuyển thành cái nhìn lịch sử. Đây chính là nơi lớp văn hóa Việt Nam và lớp tư duy âm nhạc phương Tây vừa nói đến gặp nhau. Một bên là Hà Nội cụ thể với địa danh, phố phường, con người và ký ức. Một bên là tinh thần âm nhạc hướng tới cộng đồng, tự do, niềm vui và tương lai.

Âm nhạc ở đây cũng thay đổi. Phần "Này lớp lớp người đi…" có cấu trúc riêng, nhịp đã chuyển từ 4/4 sang 6/8 với một âm hình tiết tấu chủ đạo, tạo nên một chuyển động nhịp nhàng và uyển chuyển hơn, khác với những phần trước. Chính sự thay đổi ấy khiến "lớp lớp người đi" có cảm giác như một cánh cửa mở ra hy vọng lạc quan về tương lai. Và ở đây, sự liên tưởng tới tác phẩm Giao hưởng số 9 của Beethoven trở nên đáng nghe lại hơn bao giờ hết.

Một "Người Hà Nội" vừa Việt Nam vừa rộng hơn Việt Nam

Có thể nhìn Người Hà Nội theo 2 dòng văn hóa cùng chảy trong nó. Một dòng đi từ lịch sử dân tộc, lịch sử cách mạng và đời sống Việt Nam: Thăng Long, Đông Đô, Hà Nội; Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây; Ô Chợ Dừa, Ô Cầu Dền; Đồng Xuân, Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Gai; màu áo xanh nâu; những con người bình dị; những ngày Hà Nội chiến đấu. Dòng kia đi từ một thế giới văn hóa rộng hơn: Tư tưởng về tự do và cộng đồng, tinh thần anh hùng ca của âm nhạc cổ điển phương Tây.

Đáng nói là khả năng chuyển hóa 2 dòng ấy thành 1 của Nguyễn Đình Thi. Ông tiếp nhận văn hóa phương Tây nhưng không đánh mất cái nhìn Việt Nam. Ông viết một tác phẩm cho thanh nhạc có quy mô và tư duy âm nhạc vượt khỏi một ca khúc thông thường, nhưng chất liệu đời sống lại rất gần gũi. Ông hướng âm nhạc tới tinh thần anh hùng, nhưng tinh thần ấy không phải một khái niệm trừu tượng. Nó được gắn với những con người cụ thể và một thành phố cụ thể.

Bởi thế, Người Hà Nội có lẽ không nên được hiểu đơn giản là một tác phẩm "mang âm hưởng phương Tây" hay một tác phẩm "đậm chất dân tộc". Nguyễn Đình Thi đã biến những gì ông tiếp nhận từ bên ngoài thành một phương tiện để nói về chính con người của mình và lịch sử của đất nước mình. Đó cũng là lý do tác phẩm có thể vừa mang một tầm vóc rộng lớn, vừa giữ được những chi tiết rất nhỏ của Hà Nội. Tới đây ta có thể nhận ra điều quan trọng nhất là chất Việt Nam trong Người Hà Nội không phải là sự khép kín trước thế giới. Nó là khả năng tiếp nhận thế giới rồi chuyển hóa thành tiếng nói của mình.

Nói chung, càng nhìn kỹ những "dấu vết" của văn hóa phương Tây trong Người Hà Nội, ta lại càng có cơ hội hiểu sâu hơn vì sao tác phẩm này vẫn được cảm nhận như một tiếng nói rất Việt Nam về Hà Nội.