"Nước mắm ngon dầm con cá liệt
Em có chồng rồi nói thiệt anh nghe"
Xem chuyên đề Chữ và nghĩa TẠI ĐÂY
Âm điệu câu ca dao du dương quá đi mất. Nhịp nhàng bằng trắc. Cách gieo vận lưng ở giữa câu đã cho thấy một "ý tại ngôn ngoại" - giữa "em" và "chồng" đã là một sự gắn kết, dù không nói ra, nhưng người đọc đã tự hiểu lấy, bởi "liệt" đã bắt nhịp với "thiệt", đố ai gỡ cho ra?
Thế nhưng thử hỏi, cá liệt là loại cá thế nào?
Ảnh minh hoạ: Internet
Để trả lời, ta phải lật từ điển, tra cứu hoặc phải hỏi ngư dân chứ gì? Đúng thế. Tuy nhiên, từ câu chữ đã có, ta hoàn toàn có thề suy luận một cách chính xác nhất. Rằng, cá liệt là thứ cá rẻ tiền, "cá của con nhà nghèo", không có giá trị lớn. Tại sao quả quyết như thế? Bởi nước mắm ngon lại dầm con cá liệt thì phí quá. Phí cái gì? Phí cho nước mắm ngon. Chẳng khác gì "Bầu dục chấm mắm cáy". Mắm cáy cũng là loại mắm rẻ tiền, nếu so với nước mắm làm từ cá biển. Ấy là phí cho bầu dục. Ông bà ta lại có câu phản ánh quan niệm của một thời:
"Trai tơ lấy phải nạ dòng
Như nước mắm nhất chấm lòng lợn thiu"
Cái dị bản "như nước mắm thối" làm sai lệch sự hài hước, tréo ngoe của câu ca dao này. Ngược lại, "Nạ dòng vớ được trai tơ/ Đêm nằm hớn hở như mơ được vàng". Ý nghĩa châm chọc nằm gọn trong từ "vớ". Mà thôi, bàn thêm làm chi quan niệm xưa, có tính phân biệt đối xử với người phụ nữ. Hôn nhân, tình yêu vốn là duyên số/ duyên nợ. Ta hãy trở lại với con cá liệt:
"Cá liệt mà nấu canh chua
Anh thương em đấy quê mùa vẫn thương"
Cái tuyệt ngon của "quê mùa" ấy còn là trong bữa cơm có chén nước mắm nhỉ. Nhỉ là rỉ. Rỉ từng giọt trong quá trình làm nước mắm. Vì thế, "nhỉ" dứt khoát phải dấu hỏi. Không những nhờ có nước mắm nên ăn ngon miệng, còn là lúc ta lại nhớ đến câu tục ngữ: "Nước mắm xem màng màng/ Thành hoàng xem cờ quạt". Hiểu nôm na "màng màng" là váng nổi trên mặt chất lỏng, nói cách khác là nước mắm "dậy mùi", có như thế mới là nước mắm ngon. Xem cờ quạt, cờ xí lộng lẫy, rực rỡ cỡ trong ngày lễ, ngày hội thì mới biết thành hoàng của làng đó được trọng vọng ra làm sao.
Đã người Việt Nam thì phần đa thích nước mắm, vậy, nó có được vinh dự chọn dâng cho vua chúa ngày xưa? Đọc bộ sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (bản dịch của Viện Sử học, NXB Thuận Hóa, 1993), quyển 120, tập 8, ghi chép về "Phẩm vật ở địa phương" phải "cung tiến" dưới triều Minh Mạng, ta biết thời đó phải có mắm rươi của tỉnh Ninh Bình, Nam Định; riêng thành Gia Định hằng năm phải dâng 10 con vây cá (có lẽ đuôi cá nhám), ốc ở chằm nước 10 bao đem đi theo đường bể, ba ba bể, cà cuống cả trứng… Ngoài ra, còn có cả cá sấu nữa.
