Những con thuyền khảo cổ vớt sông

Trong hoạt động khảo cổ học, khá nhiều con thuyền cổ đã được phát hiện, và kèm theo đó là những câu chuyện vô cùng thú vị.

Xem chuyên đề Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất TẠI ĐÂY

1. Trên thế giới, những thuyền cổ Viking có tuổi trên dưới 1.000 năm phát hiện nhiều ở Bắc Âu, đã được các nhà khoa học quan tâm khai quật và bảo quản từ 80 năm trước. Tiêu biểu như loạt thuyền Viking ở Đan Mạch hiện nằm trong Bảo tàng Viking ở Roskilde không xa thủ đô Copenhagen. Những thuyền này không còn nguyên vẹn, phát hiện năm 1952 và được lưu giữ cho đến nay trong các bể nước. Công cuộc bảo quản, phục dựng mới hoàn tất khoảng 10 chiếc trong số hàng trăm chiếc đã được phát hiện.

Thuyền Đại Việt sớm vớt từ đáy sông, đoạn gần bến Bình Than (Bắc Ninh), đang đưa vào bờ (hình trái) và thuyền Đông Sơn vớt lên để khô ngoài trời ở vườn nhà dân (hình phải)

Những hạm thuyền lớn hơn thời tiền tư bản đã được trục vớt và phục dựng ở Thụy Điển, Anh và gần đây ở Hàn Quốc, Trung Hoa… trở thành những báu vật bảo tàng nhân loại, phục vụ hàng triệu du khách mỗi năm.

Ở Việt Nam, một thuyền độc mộc đã sớm được khảo cổ học phát hiện ở đồng bằng sông Cửu Long năm 1977. Ba con thuyền khác được thông báo phát hiện ở đáy sông Đuống, đoạn nhìn vào đền Kinh Dương Vương, đầu năm 2012. Một chiếc trong số đó đã được trục vớt đưa về nhà dân gần đó. Cách đây một tháng, tôi liên hệ với chủ nhân là thầy giáo tiểu học, được ông thông báo chiếc thuyền đã mục nát và dọn vứt đi rồi. Nhờ những tấm hình lưu lại, dễ dàng nhận ra niên đại đầu Công nguyên của con thuyền này.

Gần đây, khi trào lưu tìm kiếm di sản dân tộc học đang sôi động ở Tây Nguyên, nhiều thuyền độc mộc cũ, hỏng đã được tìm lại, rao bán, khuấy động những vùng sông hồ miền núi như Ba Bể, thượng nguồn sông Mã… để tái sử dụng phục vụ du lịch.

Việt Nam nằm trong một vùng sử dụng thuyền độc mộc từ rất sớm và bảo lưu truyền thống đó cho đến tận ngày nay. Những lễ hội đua thuyền đậm chất cổ truyền ở Đông Nam Á vẫn sử dụng và vinh tôn những thuyền độc mộc đầu rồng, phượng đẽo tay dài vài ba chục mét. Những thuyền này sau khi tham dự lễ hội lại được lau rửa, cầu khấn đưa lại đền.

Thuyền dùng trong các gia đình đơn giản hơn, dài chừng 6 - 8m, sau khi dùng xong, gia chủ đã đặt những quả neo nặng bên trong để nhấn chìm cạnh bờ cho khỏi nứt nẻ, khi dùng lại vớt lên. Những thuyền dùng lâu đã hỏng không còn khả năng khắc phục sẽ được dùng làm máng đựng hay nhấn chìm vứt luôn cạnh bờ.

Mỗi gia đình Việt Nam xưa sống trên địa hình đồng bằng chi chít kênh rạch, cũng như cư dân miền núi sống, canh tác sát sông suối đều có một vài con thuyền độc mộc. Thật dễ hiểu khi tiếp xúc với ngư dân xúc hến, lặn mò trai hay hút cát, họ kể đã bắt gặp hàng trăm chiếc thuyền độc mộc chìm như vậy.

2. Năm 2016, lần đầu tôi được tiếp xúc với những ngư dân như vậy ở vùng Lục Đầu, Vạn Kiếp, Kinh Thầy. Thoạt đầu tôi gom được hàng chục những thuyền khô nứt mà họ đã vớt lên từ lâu. Sau đó, khi tận mắt chứng kiến một thuyền dài vừa đưa từ đáy sông lên còn nguyên vẹn và tươi ánh từng nhát rìu đẽo vạt, tôi quyết định thành lập một bảo tàng khảo cổ học tàu thuyền và đề tài khoa học của Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á. Chuyên gia quốc tế đầu tiên đồng hành với tôi ngay từ đầu cho đến tận hôm nay chính là giáo sư Đại học Quốc gia Úc Peter Bellwood.

Giáo sư Peter Bellwood và tôi khảo sát trực tiếp nơi vớt được những con thuyền Đông Sơn tại ngã ba sông Kinh Thầy/Kinh Môn (ảnh trái) và cùng trực tiếp vệ sinh, lấy mẫu phân tích gỗ và tuổi C14 trong bể ngâm thuyền tại cơ sở nghiên cứu của Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á ở Quảng Yên, Quảng Ninh (hình phải)

Khi biết tôi quan tâm đến những di vật tàu thuyền đắm, hai chục thuyền ngư dân chuyên hoạt động ở vùng Kinh Thầy, Lục Đầu, sông Đuống đã giúp ngay để xác định và vớt hàng chục thuyền nguyên vẹn cùng các mảnh vỡ thuyền độc mộc từ đáy sông lên. Tôi quyết định đóng con thuyền buồm cánh dơi, vừa để kịp lưu giữ một kho tàng kiến thức đóng thuyền bản địa có nguy cơ bị mất, vừa phục vụ lễ hội truyền thống Bạch Đằng và phục vụ chương trình vớt các con thuyền độc mộc cổ ở vùng Lục Đầu. Điều đáng buồn là hoạt động của chúng tôi khá lẻ loi trước sự thờ ơ của các bảo tàng địa phương liên quan.

Những con thuyền vớt sông được chuyển về cơ sở Quảng Yên (Quảng Ninh) - Bảo tàng Phạm Huy Thông và Viện Nghiên cứu Bạch Đằng thuộc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, để ngâm bảo quản trong bể bơi của cơ quan. Những mẫu gỗ thuyền đầu tiên được tôi và giáo sư Bellwood mang phân tích loại gỗ và định tuổi carbon phóng xạ (C14) tại Dresden (Đức) và Canberra (Úc).

Kết quả tuổi C14 động viên chúng tôi rất nhiều: 8 thuyền thuộc phạm trù văn hóa Đông Sơn (2.800 - 1.800 năm cách ngày nay). Số thuyền còn lại thuộc thời Đại La và Đại Việt sớm (1.400 - 900 năm cách ngày nay). Duy nhất một thuyền độc mộc lớn rơi vào niên đại Lê - Mạc (400 năm trước).

Trên cơ sở chuỗi trên 20 niên đại C14, chúng tôi dễ dàng phân loại và xác nhận đặc trưng kỹ thuật, loại hình các nhóm thuyền đó, so sánh rộng rãi với thuyền cùng thời đã phát hiện trong khu vực và trên toàn thế giới. Một công trình khoa học đã hình thành và sẽ được công bố trên tạp chí "Khảo cổ học Tàu thuyền" thế giới.

Trong phần sau, tôi sẽ giới thiệu chi tiết hơn những con thuyền đã vớt được và kết quả nghiên cứu của chúng tôi về các con thuyền đó, để dễ dàng dẫn các bạn đến với hai con thuyền Đông Sơn có thể xếp hạng bảo vật quốc gia và quốc tế mà chúng ta vừa phát hiện, khai quật ở sông Dâu cổ thuộc Hà Mãn, Thuận Thành, Bắc Ninh (cũ).