Việt Nam lần đầu tiên xuất hiện tại Venice Art Biennale bằng một dòng chảy thầm lặng, gợi cảm và đầy nội tâm.
Ngày 8/5/2026, tại không gian Ca' Faccanon trên Calle delle Acque, sestiere San Marco, Venice, Việt Nam chính thức khai mạc gian triển lãm quốc gia lần đầu tiên trong lịch sử tham dự Venice Art Biennale lần thứ 61. Đây không đơn thuần là một sự kiện nghệ thuật - đó là một bước ngoặt lịch sử đối với mỹ thuật đương đại Việt Nam trên trường quốc tế.
Việt Nam chính thức khai mạc gian Triển lãm Quốc gia lần đầu tiên trong lịch sử tham dự Venice Art Biennale lần thứ 61
Mang chủ đề "Vietnam: Art in the Global Flow" (Việt Nam: Nghệ thuật trong dòng chảy toàn cầu), gian triển lãm được báo chí và giới chuyên môn Italy đánh giá là một đề xuất giàu tính suy tư - nơi nghệ thuật không chỉ đóng vai trò trình diễn, mà còn đề xuất những cách nghĩ mới về sự chung sống trong bối cảnh thế giới đang đối diện với nhiều biến động sâu sắc.
Việt Nam chọn hòa bình làm chân trời văn hóa
Theo tờ L'Europeista của Italy, điều đáng chú ý nhất trong lần ra mắt này là cách Việt Nam kể câu chuyện của mình: không phải bằng những vết thương chiến tranh, không phải bằng sự phô diễn hào hùng - mà bằng hòa bình như một chân trời văn hóa, bằng nghệ thuật tái kiến tạo và tạo dựng sự hài hòa.
Đây đã là một tuyên ngôn rõ ràng: không phải một triển lãm đơn giản, mà là một hành trình vượt qua.
Sự xuất hiện của Việt Nam tại Venice diễn ra vào đúng thời điểm đất nước đang tìm kiếm tiếng nói của mình trên trường quốc tế - không áp đặt, không ồn ào, mà điềm tĩnh và bền bỉ như cây tre. Tờ L'Europeista nhận xét rằng gian triển lãm này chính là bản dịch thẩm mỹ chính xác nhất của tinh thần ấy: một sự cân bằng hoàn hảo giữa thích nghi và kháng cự, giữa cởi mở và giữ gìn bản sắc.
"Tằm" - Tác phẩm trung tâm làm rung động giới phê bình Italy
Trong số 10 nghệ sĩ tham gia gian triển lãm, Lê Hữu Hiếu (sinh năm 1982) nổi bật như một điểm sáng đặc biệt. Anh là nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại Venice Biennale lần này, với bộ tác phẩm sắp đặt mang tên "Tằm" (Baco da seta trong tiếng Italy).
Tác phẩm sơn mài "Nam quốc sơn hà" xuất hiện trong "Tằm"
Báo L'Europeista mô tả: tác phẩm của Lê Hữu Hiếu sẽ khiến người xem bất ngờ bởi một cảm giác hài hòa và bình yên sâu thẳm. Sự kết nối với cội nguồn của đất nước - với Đất Mẹ - với những hình ảnh chạm đến nguồn gốc của Sự Sống.
Một trong những quyết định nghệ thuật ấn tượng nhất: nghệ sĩ từ chối đặt tác phẩm lên bệ cao. Các tác phẩm điêu khắc được đặt trực tiếp trên mặt đất - chạm vào đất, chạm vào cội nguồn. Người Việt gọi Đất là Đất Mẹ, và chính vì vậy tác giả để tác phẩm chạm vào cội nguồn của sự sống, thay vì treo cao hay đặt lên giá kệ để tôn thờ.
Ký ức vật liệu không thể tái tạo
Kỹ thuật được sử dụng trong "Tằm" là hom đất: gỗ mít được phủ bằng đất sét đã qua xử lý, trộn với nước, rơm và vỏ trấu, rồi được nung trong lửa nhiều ngày bên trong một hố đất. Vật liệu này có độ bền đặc biệt và giữ nguyên một lớp patina cổ xưa mà không có kỹ thuật hiện đại nào có thể tái tạo được. Vật liệu có ký ức riêng của nó - không có gì là hời hợt.
Đây là những tác phẩm được tạo ra trong thời gian dài, giàu giá trị biểu tượng. Không có sự thừa nhận những ký ức đau thương của chiến tranh - cái nhìn hướng về đời sống thường nhật: lao động, thực hành tâm linh, ruộng đồng, ký ức cộng đồng.
Nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu
Điều khiến "Tằm" trở thành một tác phẩm sống động theo nghĩa đen, chính là việc Lê Hữu Hiếu trực tiếp nuôi tằm trên các tác phẩm của mình. Đây là điều mà giới phê bình Italy gọi là một thủ pháp nghệ thuật chưa từng có tiền lệ.
Theo L'Europeista, người xem sẽ phải bước đi xuyên qua không gian, đắm mình vào chính dòng chảy sống động này: một hành trình không thể ngăn cản, nơi những con người bình thường trở thành nhân vật chính của lịch sử. Điều Lê Hữu Hiếu tạo ra là một sức căng giữa vật chất và sự sống - bằng cách nuôi một loài tằm cổ xưa ngay trên chính những tác phẩm của mình. Những sinh vật nhỏ bé này trở thành ẩn dụ hoàn hảo cho con người: chúng xây dựng, chúng biến đổi, chúng tiến hóa. Những biến đổi thầm lặng - cho đến khi cái kén bị phá vỡ. Và chuyến bay bắt đầu.
Vòng đời của tằm - từ trứng, tằm, nhả tơ, hóa kén, thành bướm - là ẩn dụ cho vòng đời của con người và cho một hằng số văn hóa bất diệt của một dân tộc, bất chấp mọi biến thiên của lịch sử.
Một hành trình qua ký ức và triết lý Việt Nam
Không gian "Tằm" được tổ chức như một hành trình trải nghiệm đa tầng, nơi người xem không đi theo một lộ trình cố định, mà di chuyển qua nhiều lớp không gian: từ các cụm tượng thần, qua trận đồ bát quái, về trung tâm là Ngôi Nhà - trước khi kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn.
Hệ thống 12 pho tượng "Thần bảo hộ" xuất hiện xuyên suốt, đại diện cho các nguyên tố ngũ hành và những lực lượng gắn liền với đời sống nông nghiệp. Họ không mang danh tính cụ thể - họ tượng trưng cho những con người vô danh, những cá nhân bình dị nhưng góp phần làm nên lịch sử. Lịch sử không chỉ thuộc về những anh hùng được ghi danh, mà còn là kết quả của sự tích lũy âm thầm qua nhiều thế hệ.
Pho tượng "Thần bảo hộ" xuất hiện trong "Tằm"
Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn 6,5m x 4m, nơi các biểu tượng về nguồn cội - như hình ảnh trăm trứng trong truyền thuyết Âu Cơ - được tái hiện qua chất liệu vỏ trứng. Đây là ẩn dụ về sự sinh thành, tan rã và tái sinh - một vòng tuần hoàn không có điểm kết thúc. Ở góc tranh ẩn hiện Nam Quốc Sơn Hà - được xem là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của Việt Nam - như một lời khẳng định xuyên suốt: Việt Nam là một và chỉ một, là một thể thống nhất qua chiều dài lịch sử.
Khi được hỏi về cảm xúc lần đầu tham dự Venice Biennale, Lê Hữu Hiếu chọn một từ rất đặc biệt: "sống lại". Không chỉ là niềm vui đạt được cột mốc, mà là sự giải tỏa sau gần một thập kỷ theo đuổi một giấc mơ tưởng chừng xa vời - với nhiều thử thách về tài chính, thời gian và áp lực tinh thần, thậm chí cả những lúc ngay cả người thân cũng đặt câu hỏi về sự lựa chọn của anh.
Nhưng với anh, mục tiêu lớn hơn cá nhân: nếu sự xuất hiện của anh có thể tạo điều kiện thuận lợi hơn cho những lần tham dự tiếp theo của các nghệ sĩ Việt Nam, thì đó mới là ý nghĩa lớn nhất.
