Nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu mang triển lãm cá nhân "Tằm" tới Venice Art Biennale lần thứ 61

Tại Venice Art Biennale lần thứ 61, một trong những sự kiện nghệ thuật đương đại uy tín và có tầm ảnh hưởng nhất thế giới, nghệ sĩ thị giác Việt Nam Lê Hữu Hiếu sẽ bày triển lãm sắp đặt cá nhân duy nhất: Tằm.

Hãng thông tấn ASKANews (Italy) vừa đăng tải, tại Venice Art Biennale lần thứ 61, Việt Nam lần đầu tiên chính thức ra mắt gian Triển lãm Quốc gia tại Ca' Faccanon mang chủ đề "Vietnam: Art in Global Flow". Trong không gian này, bộ tác phẩm sắp đặt "Tằm" của Lê Hữu Hiếu được xem là điểm nhấn nổi bật nhờ cách tiếp cận mang tính đối thoại giữa truyền thống, ký ức văn hóa và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Đây cũng là triển lãm cá nhân duy nhất của nghệ sĩ Việt Nam tại Venice Art Biennale lần thứ 61 (khai mạc vào 9/5 tới, kéo dài đến 22/11/2026).

Báo chí Italy ghi nhận hành trình sáng tác của nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu đã được định hình qua nhiều cột mốc quan trọng, từ triển lãm cá nhân tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam năm 2014, dự án tại Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021, đến việc tham dự Florence Biennale lần thứ XI và các sự kiện quốc tế như Miami Art Fair Week.

Theo các nhà phê bình Italy, tác phẩm "Tằm" của Lê Hữu Hiếu gây ấn tượng bởi cách lựa chọn một hướng tiếp cận tinh tế: Không trực tiếp khai thác ký ức chiến tranh, mà xây dựng một cấu trúc đa tầng gồm ký hiệu, vật liệu và biểu tượng gắn với văn hóa Việt Nam.

Theo đánh giá của truyền thông Italy, chính cách tiếp cận này đã giúp không gian trưng bày của Lê Hữu Hiếu đáng chú ý tại Biennale năm nay, nơi nghệ thuật không chỉ đóng vai trò trình diễn, mà còn đề xuất những cách nghĩ mới về sự chung sống – khởi đi từ đời sống con người, hơn là từ những xung đột.

Việc trở thành nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại Venice Biennale 61 không chỉ là một cột mốc cá nhân, mà còn mở ra một tiền lệ quan trọng. Nó cho thấy mỹ thuật Việt Nam đang từng bước chuyển mình, từ một không gian sáng tạo mang tính nội địa, dần bước ra thế giới với sự tự tin và bản lĩnh rõ rệt hơn.

Trong tổng thể gian triển lãm Việt Nam, "Tằm" không chỉ là một tác phẩm, mà là một cấu trúc nghệ thuật đa tầng, nơi các yếu tố truyền thống, lịch sử và đời sống đương đại được đan xen một cách tinh tế.

Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm. Người xem không tiếp cận tác phẩm theo một tuyến tính cố định, mà di chuyển qua nhiều lớp không gian: từ các cụm tượng thần, đến trận đồ bát quái, rồi quay về trung tâm là Ngôi Nhà, trước khi kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn (có kích thước 6,5m x 4m). Trong cấu trúc này, "Nhà" – nơi có con người – luôn được đặt ở vị trí trung tâm, như một biểu tượng của đời sống và sự tiếp nối.

Hệ thống 12 pho tượng Thần bảo hộ xuất hiện xuyên suốt không gian, đại diện cho các yếu tố ngũ hành và đời sống nông nghiệp. Họ không mang danh tính cụ thể, mà tượng trưng cho những con người vô danh – những cá nhân bình dị nhưng góp phần tạo nên lịch sử. Cách tiếp cận này mở ra một góc nhìn nhân văn: lịch sử không chỉ thuộc về những nhân vật được ghi danh, mà còn là kết quả của sự tích lũy âm thầm qua nhiều thế hệ.

Một trong những điểm nhấn đặc biệt của tác phẩm là hình tượng con tằm. Vòng đời của tằm – từ khi sinh ra, lớn lên, nhả tơ, hóa kén rồi trở thành bướm – được sử dụng như một ẩn dụ cho vòng đời con người. Đó là hành trình của sự cống hiến, của việc để lại giá trị cho đời sau, trước khi rời đi trong im lặng.

Không dừng lại ở mức biểu tượng, Lê Hữu Hiếu còn trực tiếp nuôi tằm trên chính tác phẩm của mình. Điều này khiến "Tằm" trở thành một thực thể sống, nơi các quá trình sinh trưởng, biến đổi và kết thúc diễn ra liên tục. Nghệ thuật, trong trường hợp này, không còn là một đối tượng tĩnh, mà trở thành một dòng chảy của sự sống.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá và vỏ trứng góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa cho tác phẩm. Đặc biệt, kỹ thuật hom đất – một phương pháp xử lý gỗ cổ truyền – được vận dụng như một biểu tượng cho triết lý cân bằng âm dương, nơi các yếu tố tưởng chừng đối lập lại có thể dung hòa.

Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi - Nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hoá Italy - nhận xét rằng "Tằm" tạo nên một không gian vừa mang hơi thở đời sống, vừa mang màu sắc huyền ảo của truyền thuyết và tín ngưỡng. Theo ông, điểm đáng chú ý nằm ở việc nghệ sĩ không khai thác trực diện những vết thương chiến tranh, mà lựa chọn kể câu chuyện về đời sống thường nhật – cái "căn" và "gốc" của một dân tộc.

Người Việt gọi Đất là Đất Mẹ, nên tác giả đặt tác phẩm trên nền đất, để tác phẩm chạm vào cội nguồn của sự sống thay vì treo cao hay đặt lên giá kệ để tôn thờ.

Theo nhận xét của Vittorio Sgarbi, tác giả dẫn dắt khách tham quan vào không gian bằng những tác phẩm giàu biểu tượng: một ngôi nhà ở trung tâm, một bức sơn mài, một trận bát quái và những cụm tượng thần. Để di chuyển giữa các tượng, trận bát quái và bức sơn mài, khách tham quan sẽ luôn phải đi qua Nhà. Đó là bởi Nhà, nơi có Người, luôn được đặt ở vị trí trung tâm.

"Cuộc du hành bắt đầu từ gian cuối, chính là nơi đặt bức sơn mài khổ lớn sơn son thếp vàng, gợi nhắc tới những chi tiết trong đình làng và chùa - hai biểu tượng quan trọng gắn liền với sinh hoạt cộng đồng và đời sống tâm linh của người Việt. Bức tranh với chiều sâu hút mắt thăm thẳm như họa lại núi sông, vẽ lại vẻ đẹp giang sơn gấm vóc, nhưng lại không thể hiện một nơi chốn cụ thể về mặt địa lí. Ở góc tranh ẩn hiện Nam Quốc sơn hà, được xem là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của Việt Nam.

Như vậy hành trình của tác phẩm bắt đầu từ nhận thức về sự toàn vẹn lãnh thổ: Việt Nam là một và chỉ một, cũng như dân tộc Việt Nam là một thể thống nhất. Tuyên ngôn ấy xuyên suốt chiều dài lịch sử, được từ thế hệ này sang thế hệ khác, nuôi dưỡng khát vọng hòa bình, độc lập, tự do" - ông Vittorio Sgarbi nói thêm.

Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn (6,5m x 4m), nơi các biểu tượng về nguồn cội - như hình ảnh trăm trứng trong truyền thuyết Âu Cơ - được tái hiện thông qua chất liệu vỏ trứng. Đây không chỉ là một lựa chọn vật liệu, mà còn là một ẩn dụ về sự sinh thành, tan rã và tái sinh - một vòng tuần hoàn không có điểm kết thúc với ngũ hành: Mộc - Hỏa - Thổ - Kim - Thủy (Cây - Lửa - Đất - Kim loại - Nước). Các màn hình lắp đặt tại triển lãm sẽ trình chiếu các clip 3D để khán giả quốc tế có thể thưởng lãm

Để đến được với Venice Biennale 61 lần này, Lê Hữu Hiếu đã vượt qua hành trình gần 10 năm ấp ủ. Vì thế anh phải dùng một từ duy nhất: "sống lại" để nói về cảm xúc trước khi triển lãm "Tằm" hiện diện ở Venice Biennale. Theo anh, hành trình ấy không chỉ đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian và tài chính, mà còn là thử thách về niềm tin và sự kiên trì.

"Triển lãm sắp đặt "Tằm" không phải là kết quả của một khoảnh khắc cảm hứng, mà là sự tích lũy của gần một thập kỷ nghiên cứu và thử nghiệm. Từ năm 2017, sau khi tham quan Venice Biennale, tôi đã bắt đầu xây dựng ý tưởng, liên tục điều chỉnh và hoàn thiện để tìm ra hình thức phù hợp nhất" - anh nói.

Song song với sáng tác là một quá trình nghiên cứu sâu rộng của Lê Hữu Hiếu, từ việc khảo sát các làng nghề, tìm hiểu di sản văn hóa, đến việc đọc tài liệu lịch sử và triết học. Tất cả nhằm hướng tới một mục tiêu duy nhất – chạm tới chiều sâu của văn hóa Việt Nam.

Đối với Lê Hữu Hiếu, Venice Biennale giống như một "kỳ thi lớn", nơi anh có thể kiểm chứng toàn bộ hành trình sáng tạo của mình. Tuy nhiên, vượt lên trên câu chuyện cá nhân, anh kỳ vọng sự hiện diện lần này có thể mở ra một tiền lệ tích cực, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các nghệ sĩ Việt Nam trong tương lai.

Sự xuất hiện của Lê Hữu Hiếu tại Venice Art Biennale lần thứ 61 không chỉ là một dấu mốc cá nhân, mà còn là bước tiến quan trọng của nghệ thuật đương đại Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Thông qua "Tằm", anh đã tạo ra một không gian nghệ thuật vừa mang đậm bản sắc dân tộc, vừa có khả năng đối thoại với những vấn đề toàn cầu. Ở đó, văn hóa Việt Nam không còn là một thực thể khép kín, mà trở thành một phần của dòng chảy chung – nơi quá khứ và hiện tại, truyền thống và đương đại cùng tồn tại và tương tác.

Trong bối cảnh thế giới ngày càng phức tạp, những nỗ lực như của Lê Hữu Hiếu cho thấy vai trò quan trọng của nghệ thuật, khi mà trong dòng chảy toàn cầu ấy, nghệ thuật Việt Nam đang từng bước khẳng định vị trí của mình bằng một tiếng nói riêng – sâu sắc, bền bỉ và giàu bản sắc.