Nhà thơ Bằng Việt với Hà Nội (kỳ 1): Từ "Thành phố của đời mình" trong thơ

Thành phố của tình yêu tươi mới mãi/Nơi cuối cùng lắng lại, hóa hồn tôi!. Nhà thơ Bằng Việt đã thổ lộ lòng mình như thế trong Một chút thầm thì trong tình yêu Hà Nội (1973) từ hơn nửa thế kỷ trước. Chừng ấy thôi, đủ để thấy Hà Nội có một vị trí đặc biệt trong tâm hồn, thi ca và cả cuộc đời ông.

Sinh ở Huế, quê gốc Xứ Đoài (huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây (cũ), nay là xã Tây Phương, Hà Nội), nhưng phần lớn cuộc đời Bằng Việt lại thuộc về Hà Nội. Thành phố ấy đi vào thơ ông ngay từ những tháng năm bom đạn, hiện diện trong những trang biên khảo dày dặn về lịch sử, văn hóa, nối dài qua nhiều thập niên làm công tác quản lý, vun đắp đời sống văn hóa Thủ đô. Giờ đây, ở tuổi 85, Hà Nội trong ông vẫn dạt dào cảm xúc, suy tư, trăn trở và kỳ vọng dành cho thành phố.

Bằng Việt luôn coi Hà Nội là "Thành phố của đời mình". Ông thổ lộ: "Tôi luôn có cảm giác được hưởng rất nhiều những ân tình của Hà Nội đã dành cho mình. Vì thế, tôi thấy mình phải đóng góp để làm sao đền đáp được tình nghĩa của Hà Nội".

Để rồi, từ tình cảm gắn bó đặc biệt này, Hà Nội sớm đi vào thơ Bằng Việt, trở thành nguồn cảm hứng bền bỉ, khơi lên nhiều rung động đẹp đẽ và độc đáo trong thi hứng của ông. "Phải nói, từ khi còn trẻ tôi đã có thiên hướng sáng tác về Hà Nội, vì đây là nơi mình lớn lên, gắn bó với nhiều vui buồn, nhiều khía cạnh đáng nhớ trong cuộc đời mình" - ông trải lòng.

Cần nhắc lại, sự nghiệp thơ ca của Bằng Việt tiêu biểu cho lớp nhà thơ trưởng thành từ trong Kháng chiến chống Mỹ với nhiều thi phẩm đi cùng năm tháng. Không chỉ có những bài thơ thế sự - thời cuộc chính luận, những áng thơ tình bất hủ, Bằng Việt còn có cả một vùng thơ đặc sắc gắn bó máu thịt với cuộc đời mình, đó là Hà Nội.

Ngay từ rất sớm, ông đã có ý thức dựng lên chân dung một Hà Nội. Và do đó, qua cả đời thơ của mình, hình tượng Hà Nội rất đa diện trong thơ ông.

Đó là một Hà Nội biên niên sử trong Đất này, Thăng Long - Hà Nội (1973). Một Hà Nội trong bom đạn nhưng đầy hào hoa trong một khúc tráng ca của lịch sử, ở Trở lại trái tim mình (1967). Còn là một Hà Nội của hoài niệm chất chứa với nhiều cảm hứng bộc bạch, suy tư dạt dào trong Trò chuyện với Thành phố của đời mình (1974).

Và cũng không thể thiếu một Hà Nội tự tình, mảnh đất của tình yêu trong Tình yêu và báo động (1967), Một chút thầm thì trong tình yêu Hà Nội (1973), Hoa tường vi (1982), Sen Hồ Tây (1995); và cả trong những bài gần đây nhất Bách thảo, Hồi sinh sông Tô Lịch, Thu Hà Nội, viết sau năm 2010, nhân Kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội…

Kể ra cụ thể những thi phẩm viết về Hà Nội của Bằng Việt như thế, ta dễ thấy ngay từ những năm tháng đôi mươi của tuổi trẻ cho đến tận tuổi "xưa nay hiếm", ông luôn dành những tình cảm, suy tư đặc biệt cho "Thành phố của đời mình". Nó đại diện cho những trăn trở, những chiêm nghiệm của một lứa thế hệ thanh niên trí thức Hà Nội khi nghĩ về sứ mệnh, tầm vóc của thành phố nghìn năm tuổi, của thời đại.

Đi sâu khám phá từng câu chữ viết về Hà Nội của Bằng Việt, ta còn thấy một trường thẩm mỹ riêng cũng như những suy tư khám phá đặc biệt của tác giả. Tiêu biểu hơn cả là những câu thơ ông đã viết về Hà Nội trong thời chiến. Có những câu thơ của ông xứng đáng được xếp vào hàng những tuyệt phẩm bậc nhất trên thi đàn về đề tài này, và được nhiều bạn đọc cùng thời ghi nhớ, thuộc lòng.

Đơn cử như bài Trở lại trái tim mình, Bằng Việt viết năm 26 tuổi, cũng là bài thơ được cho là ông viết sớm nhất, hay nhất về Hà Nội. Bài thơ này cũng từng giành giải Nhất về Thơ của Hội Văn học Nghệ thuật Hà Nội  năm 1968. Trở lại trái tim mình của Bằng Việt được ví như khúc tráng ca về Hà Nội trong thời chiến, làm bật lên vẻ đẹp của một Hà Nội thanh lịch, hào hoa, tỉnh táo, kiên cường. Không khó để tìm kiếm những câu thơ điển hình cho chất Hà Nội trong bài thơ này. Ví như:

"… Ở đây tôi bắt gặp hôm nay, tôi bắt gặp ngày qua

Tôi bắt gặp những ngày chưa tới

Trong mỗi dáng người gặp vội

Đều chín muồi những dự định tương lai

Trong mỗi ba lô quàng vai

Đều cất giữ kho tàng chưa mở hết

Như Hà Nội mười năm tôi đã biết

Sớm hôm nay vẫn lạ nét ban đầu!

Sông Hồng ơi! Dông bão chẳng thay màu

Rùa thần thoại vẫn nhô lưng đội tháp

Chùa Một Cột đổ trên đầu giặc Pháp

Lại nở xoè trọn vẹn đoá hoa sen

Dù nhiều điều tôi nhớ tôi quên

Nhưng Hà Nội trong tôi là vĩnh viễn…"

                                       (Trích "Trở lại trái tim mình", 1967)

Khai thác những biểu tượng mang hồn cốt của Hà Nội như sông Hồng, tháp Rùa, Chùa Một Cột,…, Bằng Việt như có một bệ đỡ vững chắc để thiết lập những hình tượng thơ mới về Hà Nội, cân bằng vẻ đẹp huyền diệu của xứ sở ngàn năm với những đặc tả về Hà Nội bấy giờ. Mô-típ này cũng được sử dụng thường xuyên trong nhiều thi phẩm Hà Nội của ông. Chừng ấy thôi cũng đủ để bảo chứng cho những đóng góp của Bằng Việt để định hình một biểu đạt mới, một giọng điệu riêng trong thơ viết về Hà Nội.

Cũng sẽ là một thiếu sót nếu bỏ qua một nét đặc sắc khác trong những bài thơ về Hà Nội của Bằng Việt, đó là sự dung hòa đến độ nhuần nhuyễn, ngỡ như không, giữa tình riêng đôi lứa với tình chung dành cho mảnh đất mến thương của thi sĩ.

Cái nhìn về Hà Nội của Bằng Việt luôn xuất phát từ những điểm trải nghiệm kín đáo được khởi phát từ nội tâm, gắn với những rung động riêng tư, sâu lắng từ đầu đời, của tình yêu và cả những cảm nhận của bản thân. Phả vào những rung động đó còn là khát khao, ước vọng của tuổi trẻ khi nghĩ về thành phố của đời mình. Minh chứng rõ nhất cho đặc điểm này có thể thấy qua những câu thơ như:

Sông Hồng nước lên. Em đưa anh qua

Tháng Tám - Cầu nhô hai nhịp gãy

Sông Hồng nước lui - khi anh trở lại

Ta nắm tay nhau trên nhịp đã liền.

Hai bên bờ Long Biên

Nghìn lá sắc trổ cờ trên ngọn mía

Hạnh phúc lớn, tự hào, đơn giản thế,

Ngày xưa - anh chưa nghĩ ra...

                                            (Trích "Tình yêu và báo động")

Và, trong bài thơ nổi tiếng bậc nhất của Bằng Việt là Bếp lửa, đã được đưa vào sách giáo khoa phổ thông, cũng phảng phất những dấu ấn của lịch sử Hà Nội, mà cụ thể là vùng quê Xứ Đoài trong những năm tháng chống Pháp với những chi tiết đáng nhớ. Thơ Bằng Việt với trường hợp điển hình là Bếp lửa có mối liên hệ trực diện và mật thiết với Xứ Đoài huyền thoại. Đó là một vùng ký ức tuổi thơ đặc biệt của tác giả, với những năm tháng tản cư, thời Kháng chiến chống Pháp, cùng với bà nội và em trai, trong khi cha mình đang công tác trên chiến khu Việt Bắc.

Chỉ riêng những sáng tác thơ về Hà Nội của Bằng Việt đã đủ sức nặng để trở thành một bộ phận thi ca quan trọng trong toàn bộ sự nghiệp của ông. Và cho đến hôm nay, Bằng Việt đã có  chừng 30 bài thơ viết riêng về Hà Nội, và ông cũng đang dự định sẽ in một tập riêng về đề tài này.

                                       (Còn tiếp)