Hướng tới giải thưởng thiếu nhi Dế Mèn 2026 - Hoạ sĩ nhí Nguyễn Minh Quân: Giải mã "Tiếng nói đại dương"

Trong 4 tác giả thiếu nhi vào chung khảo Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 - 2026, Nguyễn Minh Quân mới 11 tuổi nhưng đã vẽ giống như "ông cụ non". Bộ tranh Tiếng nói đại dương của Nguyễn Minh Quân có sự chín chắn đáng kể từ tư duy đến kỹ thuật sáng tác và cả thông điệp, vẽ phóng túng như một người đã hành nghề có nhiều kinh nghiệm.

Bộ tranh tuyển chọn này gồm các bức Một cái lon (acrylic trên toan, 120 x 90 cm, 2025), Nương tựa (acrylic trên toan, 100 x 80 cm, 2025), Vẻ đẹp riêng (acrylic trên toan, 90 x 70 cm, 2025), Sự hòa hợp (acrylic trên toan, 90 x 70 cm, 2025), Món quà của biển xanh (acrylic trên toan, 100 x 80 cm, 2025), Lễ hội rồng biển (acrylic trên toan, 80 x 100 cm, 2025), Bơi ra khỏi giới hạn (acrylic trên toan, 100 x 80 cm, 2026), Đại dương xanh (acrylic trên toan, 100 x 80 cm, 2026), Ánh sáng dưới đáy biển sâu (acrylic trên toan, 140 x 180 cm, 2026).

Nhìn năm hoàn thành và kích thước tranh khá lớn cũng có thể thấy được sức làm việc miệt mài của Nguyễn Minh Quân, dù vẫn là học sinh hàng ngày đến trường.

Vẽ từ một vật bé nhỏ

Sức làm việc này đã thấy từ triển lãm cá nhân đầu tiên là Giải mã biển xanh giữa năm 2025 tại Bảo tàng Nghệ thuật Quang San, bày 39 tranh và 3 mô hình nghệ thuật. Nhờ ngày ngày xem hồ cá cảnh nhỏ ở nhà mà Nguyễn Minh Quân tưởng tượng ra cả một đại dương, thậm chí còn tự làm một tượng cá voi rất to để trưng bày.

Tư duy này cũng khá đúng với cách sáng tác thường thấy của nhiều người, đó là một quan sát để tích lũy kinh nghiệm, cảm xúc và tìm cái cớ, còn hình tượng tạo ra là từ hư cấu riêng. Quân vẽ rất nhiều mắt cá và miệng cá, như đang tranh nhau thở và sống trong biển xanh rộng lớn.

Qua tranh, vừa thấy được cả vẻ đẹp, sự bao la, vừa thấy được những thách thức của đời sống biển xanh. Nghĩa là họa sĩ nhí không chỉ ngạc nhiên, ca ngợi, mà còn lo lắng, đau buồn vì hiện thực của đại dương. Cách nhìn trung dung trước hiện thực đã làm cho Nguyễn Minh Quân trông giống "ông cụ non" là vì vậy.

Với bộ tranh Tiếng nói đại dương cũng vậy, Nguyễn Minh Quân bắt đầu từ việc ai đó ném một vỏ lon xuống biển mà vẽ nên cả cuộc vật lộn sinh tồn của đại dương vì thay đổi môi trường sống, vì ô nhiễm và cả đột biến gen. Từ một vỏ lon công nghiệp ném vào tự nhiên, mà sinh vật biển phải tìm cách Nương tựa mà sống, hoặc phải Bơi ra khỏi giới hạn, hoặc phải tìm Ánh sáng dưới đáy biển sâu…

Thật sự, xem tranh của Nguyễn Minh Quân (sinh 2015) thấy xúc động và lo lắng. Xúc động là vì từ một cậu bé thích ngắm hồ cá cảnh mà có ý tưởng về giải mã biển xanh để tìm tiếng nói cho cả đại dương, quả là tâm hồn rất văn nghệ, hành vi rất nghệ sĩ. Còn lo lắng là khi xem tranh vẽ khá già dặn, thấy sao mà nội tâm vừa phức tạp vừa nhạy cảm, vừa ôn hòa vừa dữ dội, đi trước lứa tuổi quá xa.

Bộ tranh Tiếng nói đại dương được vẽ chủ yếu theo bút pháp của phái hậu biểu hiện (post-expressionism), tuy đã có tuổi đời cả thế kỷ tại châu Âu, nhưng còn khá mới và khá e dè tại Việt Nam. Bởi vì bút pháp này được sinh ra để diễn đạt sự mong manh, phi lý của tình trạng hiện sinh… nên gần như tước bỏ mọi thẩm mỹ bề mặt. Chọn hậu biểu hiện - có thể là do vô tình trong tâm thức có như vậy - càng cho thấy sự già trước tuổi của Nguyễn Minh Quân.

Năng khiếu là trời cho

Nguyễn Minh Quân biết đọc từ năm 2 tuổi, từ đó đã cùng lúc mê khoa học và hội họa, nên tranh cũng thể hiện khá rõ điều này. Tranh mới nhìn thấy hơi rối rối, nhưng thực ra là có đủ sự tỉnh táo, sự tính toán trong bố cục và tạo hình. Với các họa sĩ bình thường, để có được điều này thì cần phải học và làm việc đủ lâu, còn với Nguyễn Minh Quân thì có vẻ như được trời cho, vẽ rất dễ dàng.

Vì yêu khoa học, nên dù sống ở thành thị, nhưng Nguyễn Minh Quân vẫn có thể vẽ được những loài cá khá lạ như cá mái chèo, cá ruy băng, cá lồng đèn, cá cam, rồng biển… Rõ ràng, từ hồ cá cảnh ở nhà, Nguyễn Minh Quân đã liên tưởng, đã tìm hiểu về các loài cá mà với người lớn ở thành thị còn cảm thấy xa lạ, chứ đừng nói bàn về ý nghĩa trong đời sống biển cả của mỗi loài.

Nhờ mê khoa học, nên Nguyễn Minh Quân mới có thể nói ra điều này: "Vì đại dương còn rất nhiều điều bí ẩn, con người chỉ mới khám phá được 5% về đại dương thôi, 95% còn lại chưa ai biết đến. Em muốn dùng nét vẽ của mình để truyền tải những điều mà em khám phá được. Qua đó, em hy vọng mọi người sẽ quan tâm và yêu quý đại dương nhiều hơn".

Với bộ tranh Tiếng nói đại dương, hỏi tâm đắc với bức nào nhất, Nguyễn Minh Quân nói đó là bức Ánh sáng dưới đáy biển sâu, vì câu chuyện thú vị của cá lồng đèn. "Đó là nơi không có ánh sáng mặt trời, nhưng có cá lồng đèn, chúng vẫn tự phát sáng, không chỉ để săn mồi, duy trì nòi giống, mà còn để cho bản thân và các loài cá khác khó bị bơi lạc trong bóng tối".

Nguyễn Minh Quân chia sẻ thêm: "Trong bức tranh, bạn cá lồng đèn này sinh ra ở nơi tối tăm nhất, nhưng lại chọn kết thúc đời mình ở nơi rực rỡ nhất. Loài cá lồng đèn dành cả đời sống dưới đáy đại dương, nhưng bạn cá này lại muốn vượt lên chính giống nòi, bơi lên đến gần mặt biển để nhìn ngắm bầu trời và ánh nắng một lần. Tuy nhiên, vì chênh lệch áp suất, nên chỉ sau 2 tiếng thì bạn đã chết. Đối với em, đó là biểu tượng cho niềm tin đối với những điều tốt đẹp, dù cho phải chìm trong bóng tối thì đến cuối cùng cũng sẽ nhìn thấy ánh sáng chân lý".

Với bộ tranh này, toàn bộ vẽ bằng acrylic, nhưng Nguyễn Minh Quân từng vẽ bằng bút sáp màu, bằng gouache, hoặc bằng màu nước... Mà độ hoàn chỉnh của tác phẩm lại khá tương đồng, nghĩa là có hiểu biết về kỹ thuật vật liệu, nếu không thì từ vẽ bút sáp màu đến màu nước là cả một quãng rất khác biệt, thật khó nắm bắt hiệu quả thị giác.