Những tác phẩm nổi tiếng của NSND Ngô Mạnh Lân với tuổi thơ Việt Nam

Giải thưởng Lớn "Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn" là giải thưởng cao quý nhất trong hệ thống của Giải thưởng thiếu nhi Dế Mèn, do Báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) tổ chức. 

Năm nay, Giải thưởng Lớn "Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn" đã vinh danh cố Phó Giáo sư, Tiến sĩ, họa sĩ, đạo diễn, NSND Ngô Mạnh Lân vì những cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi với những tác phẩm kinh điển, "sống mãi với thời gian" như: Chuyện Ông Gióng, Mèo con, Trê Cóc... và đặc biệt là những bức tranh minh họa để đời truyện Dế Mèn phiêu lưu ký.

"Cánh chim đầu đàn" của hoạt hình Việt Nam

NSND Ngô Mạnh Lân (1934-2021) đến với mỹ thuật khi mới 15 tuổi, tham gia khóa học đầu tiên của Trường Mỹ thuật Việt Nam ở chiến khu Việt Bắc do họa sĩ Tô Ngọc Vân phụ trách.

Năm 1962, sau khi tốt nghiệp Đại học quốc gia điện ảnh Liên Xô với tấm bằng đỏ xuất sắc, ông trở về nước và làm việc tại Xưởng phim Hoạt họa búp bê Việt Nam (nay là Hãng phim Hoạt hình Việt Nam), khi phim hoạt hình Việt Nam mới chập chững những bước đi đầu tiên. Năm 1963, NSND Ngô Mạnh Lân bắt đầu sự nghiệp làm phim hoạt hình của mình bằng bộ phim Một ước mơ và tạo được tiếng vang lớn, góp phần tạo nền tảng cho công tác sản xuất phim hoạt hình ở Việt Nam. Kể từ đây, NSND Ngô Mạnh Lân gắn bó và trở thành "cánh chim đầu đàn" của Hãng phim Hoạt hình Việt Nam.

Sau bộ phim Một ước mơ, NSND Ngô Mạnh Lân liên tục cho ra đời các bộ phim hoạt hình nổi tiếng, như: Mèo con - dựa theo truyện ngắn Cái tết của mèo con của nhà văn Nguyễn Đình Thi, Con sáo biết nói, Những chiếc áo ấm, Chuyện ông Gióng, Trê cóc, Thạch Sanh, Rừng hoa, Bộ đồ nghề nổi giận, Bước ngoặt, Phép lạ hồi sinh...

Với những tác phẩm này, NSND Ngô Mạnh Lân đã đoạt 3 giải Bông sen Vàng, 4 giải Bông sen Bạc, nhiều Bằng khen của Ban giám khảo tại các kỳ Liên hoan phim Việt Nam. Đặc biệt, bộ phim Mèo Con của ông đã giành Giải thưởng Bồ nông Bạc tại Liên hoan phim Hoạt hình quốc tế ở Mamaia (Romania) năm 1966 và phim Chuyện ông Gióng giành Giải thưởng Bồ câu Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Leipzig, Cộng hòa Dân chủ Đức năm 1971.

Những bộ phim hoạt hình đầu tiên trong thời kỳ đất nước khó khăn không chỉ là món ăn tinh thần quý giá đối với nhiều thế hệ trẻ em, mà còn là động lực, nuôi dưỡng ước mơ, vượt qua khó khăn và cũng là những gợi mở nghề nghiệp cho những thế hệ họa sĩ, đạo diễn hoạt hình sau này.

Trong suốt sự nghiệp đạo diễn của mình, NSND Ngô Mạnh Lân đã thực thiện 22 bộ phim hoạt hình (đạo diễn 17 bộ, họa sĩ cho phim 5 bộ), cho thấy khả năng "kể chuyện bằng hình" đặc biệt của ông, nơi mỗi khung hình đều mang cảm giác chuyển động, nhịp điệu điện ảnh và khả năng dẫn dắt cảm xúc tự nhiên. Trong đó, "Chuyện Ông Gióng" là minh chứng cho quy mô sáng tạo đặc biệt của hoạt hình Việt Nam thời kỳ đầu, với hàng trăm con rối, hàng nghìn lần chụp hình và nhiều năm thực hiện. Còn Mèo con lại cho thấy chất thơ dung dị, ấm áp và tinh thần nhân văn đặc trưng trong nghệ thuật của người nghệ sĩ.

Và chính NSND Ngô Mạnh Lân là người đề xuất khái niệm khoa học "Phim hoạt hình" đúng với đặc trưng, tính chất thể loại.

NSND Hà Bắc, người đã quen biết và làm việc cùng NSND Ngô Mạnh Lân trên 40 năm, chia sẻ: "Nhắc đến Ngô Mạnh Lân là người ta nhớ đến ngay những tác phẩm hoạt hình kinh điển của Việt Nam". Chỉ một từ "kinh điển" thôi cũng đủ cho thấy sự đánh giá rất cao, sự khâm phục, kính trọng, bởi đó là mẫu mực, quý giá, hiếm hoi.

Họa sĩ của nhiều thế hệ tuổi thơ

Bên cạnh phim hoạt hình, NSND Ngô Mạnh Lân còn có những đóng góp đặc biệt quan trọng ở lĩnh vực minh họa sách báo thiếu nhi. Trong ký ức của nhiều thế hệ bạn đọc 6x, 7x, những tranh minh họa tươi vui, hóm hỉnh của ông trên báo Thiếu niên Tiền phong, Nhi đồng hay trong các tác phẩm của các nhà văn Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Võ Quảng, Phạm Hổ… là một phần không thể thiếu của tuổi thơ.

Đặc biệt, NSND Ngô Mạnh Lân có nhiều sáng tác liên quan đến thế giới Dế Mèn. Ông có tới 3 lần vẽ Dế Mèn, lần đầu tiên vào năm 1959 khi bản dịch tiếng Nga tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài được xuất bản tại Liên Xô. Khi đó, ông đang học tại Liên Xô.

Sau đó, Dế Mèn phiên bản 1972 đã được ông chỉnh sửa chân thực hơn, có thể coi là một trong những hình ảnh Dế Mèn quen thuộc nhất với nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam. Năm 1989, một lần nữa, NSND Ngô Mạnh Lân vẽ bìa và minh họa "Dế Mèn phiêu lưu ký". Chính vì vậy mà nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nếu như nhà văn Tô Hoài là "cha đẻ" của nhân vật Dế Mèn bằng ngôn ngữ thì NSND Ngô Mạnh Lân một lần nữa "sinh ra" nhân vật này bằng hình ảnh.

Và cũng vì thế hình tượng Dế Mèn qua nét vẽ của ông đến nay vẫn là một trong những ký ức thị giác quen thuộc và đẹp nhất của tuổi thơ Việt Nam.

Cùng với Dế Mèn phiêu lưu ký, NSND Ngô Mạnh Lân còn lột tả được hồn cốt của các tác phẩm văn học thiếu nhi xuất sắc như "Cái Tết của Mèo con" của nhà văn Nguyễn Đình Thi, Những chiếc áo ấm của nhà văn Võ Quảng cùng nhiều tác phẩm nổi bật khác. Dưới nét vẽ của NSND Ngô Mạnh Lân, thế giới loài vật hiện lên hết sức sinh động.

Không chỉ ghi dấu ấn ở phim hoạt hình hay minh họa sách, NSND Ngô Mạnh Lân còn là một trong những người góp phần định hình phong cách truyện tranh Việt Nam hiện đại. Những tác phẩm truyện tranh của ông như Trê Cóc, Đồng tiền Vạn Lịch, Mụ Lường, Sự tích núi Ngũ Hành, Đám cưới chuột... mang đậm phong cách riêng, chân thành, trong sáng, nhưng cũng đầy chất hóm hỉnh và đậm chất dân gian.

Theo nhà thơ Trần Đăng Khoa, Chủ tịch Hội đồng giám khảo Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, với những cống hiến nổi bật, bền bỉ và có sức lan tỏa sâu rộng đối với nghệ thuật thiếu nhi Việt Nam, NSND Ngô Mạnh Lân hoàn toàn xứng đáng được tôn vinh Giải thưởng Lớn "Thành tựu trọn đời - Hiệp sỹ Dế Mèn" như một sự ghi nhận dành cho người nghệ sĩ đã dành cả cuộc đời sáng tạo vì tuổi thơ Việt Nam.

Cùng quan điểm đó, họa sĩ Thành Chương, thành viên Hội đồng giám khảo cho hay ông có nhiều năm làm việc cùng NSND Ngô Mạnh Lân trong Hội đồng Nghệ thuật của Hội Mỹ thuật Việt Nam. "Sống và làm việc với ông, tôi thấy đó là một con người cực kỳ tử tế, tốt bụng, hiền lành, chân tình và thật sự là con người tài năng. Vì thế, giải thưởng thành tựu trọn đời dành cho nghệ thuật thiếu nhi vinh danh họa sỹ Ngô Mạnh Lân là hoàn toàn xứng đáng". "Ông không chỉ vẽ đẹp, vẽ hay mà còn tạo ra được phong cách riêng, ảnh hưởng rất nhiều đến các họa sỹ sau này". "Bây giờ, rất nhiều họa sỹ khi vẽ về giai đoạn đó đều lấy tranh của Nghệ sỹ Nhân dân Ngô Mạnh Lân ra để học tập, nghiên cứu, lấy tư liệu cho sáng tác của mình. Và đó là giá trị ngày càng bền vững theo thời gian", họa sĩ Thành Chương chia sẻ.

Không chỉ để lại dấu ấn sâu đậm các lĩnh vực sáng tạo, NSND Ngô Mạnh Lân còn được đồng nghiệp, giới chuyên môn và nhiều thế hệ nghệ sĩ coi là hình mẫu đẹp về nhân cách, lao động nghệ thuật nghiêm cẩn, tinh thần sáng tạo không ngừng và trách nhiệm với thế hệ trẻ.

Với những đóng góp to lớn cho nghệ thuật nước nhà, NSND Ngô Mạnh Lân đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất năm 1998. Năm 2007, ông nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật cho các tác phẩm: Mèo con, Chuyện Ông Gióng, Con sáo biết nói, Những chiếc áo ấm, Trê Cóc. Ông là một trong các nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam có mặt trong Bách khoa toàn thư Điện ảnh Liên Xô…