Trong khuôn khổ Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần 7 do báo Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) tổ chức, từ ngày 22 đến 24/5/2026, tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam diễn ra triển lãm "Thế giới tuổi thơ qua các tác phẩm của cố NSND Ngô Mạnh Lân" - một hoạt động nghệ thuật đặc biệt nhằm tôn vinh người nghệ sĩ đã dành trọn cuộc đời sáng tạo cho thiếu nhi.

Triển lãm là sáng kiến của Ban Tổ chức Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, được thực hiện với sự đồng ý và đồng hành của gia đình cố PGS-TS, họa sĩ, đạo diễn, NSND Ngô Mạnh Lân. Không chỉ là một hoạt động điểm nhấn của mùa giải Dế Mèn năm nay, triển lãm còn là lời tri ân sâu sắc dành cho người nghệ sĩ vừa được vinh danh Giải thưởng Lớn "Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn", ghi nhận những cống hiến bền bỉ và có sức lan tỏa sâu rộng của ông đối với đời sống tinh thần thiếu nhi Việt Nam suốt nhiều thế hệ.

Các đại biểu thực hiện nghi lễ cắt băng khai mạc triển lãm “Thế giới tuổi thơ qua các tác phẩm của cố NSND Ngô Mạnh Lân”. Ảnh: Hoàng Hiếu - TTXVN

Triển lãm giới thiệu 51 tác phẩm hội họa, minh họa, truyện tranh cùng 3 bộ phim hoạt hình tiêu biểu của cố NSND Ngô Mạnh Lân. Đặc biệt, nhiều tác phẩm là bản gốc quý hiếm được gia đình nghệ sĩ lưu giữ trong nhiều năm và lần đầu công bố rộng rãi tới công chúng. Không gian trưng bày mở ra một hành trình ký ức về tuổi thơ Việt Nam, nơi hội họa, điện ảnh và văn học thiếu nhi gặp nhau trong cùng một thế giới nghệ thuật giàu trí tưởng tượng và nhân văn.

Bố cục triển lãm được xây dựng như một dòng chảy xuyên suốt giữa tranh minh họa, truyện tranh và điện ảnh hoạt hình - những lĩnh vực làm nên dấu ấn đặc biệt của NSND Ngô Mạnh Lân trong lịch sử nghệ thuật thiếu nhi Việt Nam hiện đại.

Điểm nhấn nổi bật của triển lãm là bộ tranh "Chuyện Ông Gióng" gồm 20 tác phẩm màu trên giấy khổ lớn 70 x 90 cm sáng tác năm 1970. Đây là bộ tranh minh họa chưa từng xuất bản và lần đầu tiên được công bố trọn vẹn trước công chúng. Bộ tranh gắn với bộ phim hoạt hình kinh điển "Chuyện Ông Gióng" từng giành giải Bồ câu Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Leipzig năm 1971 - một trong những dấu mốc quan trọng nhất của hoạt hình Việt Nam trên trường quốc tế.

Không chỉ có giá trị tư liệu đặc biệt, bộ tranh còn cho thấy rõ ngôn ngữ tạo hình độc đáo của NSND Ngô Mạnh Lân khi ông vận dụng mạnh mẽ tinh thần mỹ thuật dân gian Việt Nam để xây dựng hình tượng sử thi cho thiếu nhi. Những mảng màu mạnh, đường nét khỏe khoắn, bố cục giàu chuyển động cùng ảnh hưởng từ tranh Đông Hồ và mỹ thuật đình làng đã tạo nên một thế giới vừa cổ truyền vừa hiện đại, nơi tinh thần anh hùng dân tộc được kể lại bằng cảm quan hồn nhiên và giàu tưởng tượng.

Một điểm nhấn đặc biệt khác của triển lãm là bộ tranh minh họa Dế Mèn phiêu lưu ký gồm 9 tác phẩm sáng tác năm 1959, khi đó, NSND Ngô Mạnh Lân đang học tại Liên Xô (cũ). Đây là loạt minh họa được thực hiện cho bản dịch tiếng Nga tác phẩm nổi tiếng của nhà văn Tô Hoài khi xuất bản tại Liên Xô.

Trong số các tác phẩm trưng bày, có những bài tốt nghiệp được ông thực hiện trong thời gian học tập tại Liên Xô - những tác phẩm không lớn về kích thước nhưng đặc biệt tinh tế về bố cục, màu sắc và khả năng kể chuyện bằng hình ảnh. Người xem có thể nhận thấy ở đó một Ngô Mạnh Lân rất trẻ nhưng đã sở hữu tư duy tạo hình hoàn chỉnh, kết hợp nhuần nhuyễn giữa quan sát tự nhiên, cảm xúc thơ mộng và tư duy điện ảnh.

Đặc biệt, triển lãm không chỉ giới thiệu các minh họa quen thuộc của Dế Mèn phiêu lưu ký mà còn trưng bày thêm nhiều sáng tác liên quan đến thế giới Dế Mèn cho thấy mối gắn bó sâu sắc của NSND Ngô Mạnh Lân với tác phẩm văn học kinh điển này trong suốt hành trình sáng tạo của ông.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nếu nhà văn Tô Hoài là "cha đẻ" Dế Mèn bằng ngôn ngữ, thì NSND Ngô Mạnh Lân chính là người đã tạo ra Dế Mèn bằng hình ảnh. Hình tượng Dế Mèn qua nét vẽ của ông đến nay vẫn được xem là một trong những ký ức thị giác quen thuộc và đẹp nhất của tuổi thơ Việt Nam.

Triển lãm cũng dành một không gian quan trọng để giới thiệu các bộ truyện tranh tiêu biểu như "Đám cưới chuột", "Trê cóc", "Con gấu và cô bé", "Cô bé quàng khăn đỏ", "Tích Chu", "Cây tre trăm đốt", "Mụ Lường", "Chiếc mào gà trống", "Con sáo biết nói", "Đội quân ong", "Mười hai ông mặt trời"… Những tác phẩm này cho thấy khả năng "kể chuyện bằng hình" đặc biệt của NSND Ngô Mạnh Lân, nơi mỗi khung hình đều mang cảm giác chuyển động, nhịp điệu điện ảnh và khả năng dẫn dắt cảm xúc tự nhiên.

Một điểm thú vị khác của triển lãm là việc giới thiệu đồng thời cả bản gốc và phụ bản của "Cái Tết của Mèo con" - tác phẩm nổi tiếng gắn với bộ phim hoạt hình "Mèo con" từng đoạt giải Bồ nông Bạc tại Romania năm 1966.

Các bản màu gốc sáng tác năm 1960 cho thấy rõ chất hội họa tinh tế của NSND Ngô Mạnh Lân, từ cách xử lý màu sắc, ánh sáng đến biểu cảm nhân vật. Trong khi đó, các phụ bản in lại phản ánh hành trình lan tỏa của tác phẩm trong đời sống xuất bản thiếu nhi Việt Nam suốt nhiều thập niên. Việc đặt song song bản gốc và phụ bản giúp công chúng có cơ hội nhìn thấy đầy đủ hơn quá trình một tác phẩm mỹ thuật bước vào đời sống đại chúng và trở thành ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Không gian triển lãm cũng dành riêng một khu vực trình chiếu ba bộ phim hoạt hình tiêu biểu: "Mèo con", "Chuyện Ông Gióng" và "Trê Cóc". Đây đều là những tác phẩm có vị trí đặc biệt trong lịch sử hoạt hình Việt Nam, từng giành nhiều giải thưởng lớn trong nước và quốc tế.

"Chuyện Ông Gióng" là minh chứng cho quy mô sáng tạo đặc biệt của hoạt hình Việt Nam thời kỳ đầu, với hàng trăm con rối, hàng nghìn lần chụp hình và nhiều năm thực hiện. Trong khi đó, "Mèo con" lại cho thấy chất thơ dung dị, ấm áp và tinh thần nhân văn đặc trưng trong nghệ thuật của NSND Ngô Mạnh Lân - thứ đã khiến các tác phẩm của ông vượt qua giới hạn của nghệ thuật thiếu nhi để trở thành một phần ký ức văn hóa Việt Nam hiện đại.

Không chỉ là "cánh chim đầu đàn" của nền hoạt hình Việt Nam, NSND Ngô Mạnh Lân là một trong những người góp phần định hình mỹ thuật thiếu nhi Việt Nam hiện đại bằng phong cách riêng vừa giàu chất dân gian, vừa tinh tế và giàu tính nhân văn. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng nghệ thuật của ông đặc biệt ở sự thống nhất giữa tính dân tộc và tính hiện đại. Ông không sử dụng yếu tố dân gian như một hình thức trang trí bề mặt, mà chuyển hóa tinh thần mỹ thuật dân gian vào cấu trúc tạo hình, nhịp điệu kể chuyện và cảm xúc nghệ thuật.

Trong tranh và phim của ông luôn hiện diện một thế giới tuổi thơ yêu thiên nhiên, đề cao lòng nhân hậu, tình bạn và niềm tin vào cái đẹp. Chính những giá trị ấy đã giúp tác phẩm của ông có sức sống bền bỉ trong đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Triển lãm "Thế giới tuổi thơ qua các tác phẩm của cố NSND Ngô Mạnh Lân" vừa là dịp nhìn lại một sự nghiệp nghệ thuật lớn, vừa là hành trình trở về với ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ khán giả Việt Nam - nơi những nét vẽ, những thước phim và những câu chuyện giản dị từng nuôi dưỡng tâm hồn biết bao em nhỏ bằng vẻ đẹp của lòng nhân hậu, trí tưởng tượng và tình yêu cuộc sống.

BÁO THỂ THAO VÀ VĂN HOÁ