Chữ và nghĩa: "Trình" - hiểu thế nào cho đúng?

Thơ văn cổ thường xuất hiện từ "chiềng". Về ngữ nghĩa thì "chiềng" có nghĩa là gì? Trước hết, ta đọc lại câu ca dao:

Xem chuyên đề Chữ và nghĩa TẠI ĐÂY

"Sáng rồi, gà gáy o o

Chiềng anh thức dậy mà lo học hành"

Truyện thơ nôm Hoa tiên cũng có câu:

"Ngập ngừng sinh mới thưa chiềng:

Lẽ chung đành vậy, tình riêng sao mà"

Căn cứ vàp ngữ cảnh này, ta hoàn toàn có thể biết "chiềng" đọc trại của "trình" là trình thưa có lễ phép.

Xưa nay, một khi nói đến từ "trình", có thể chúng ta sẽ liên tưởng đến bậc danh nhân lỗi lạc mà nhà bác học Phan Huy Chú từng nhận định: "Không một ngày nào quên đời, lòng lo thương đời, thể hiện ra văn thơ. Văn chương ông tự nhiên, nói ra là thành không cần gọt giũa, giản dị mà linh hoạt, không màu mè mà có ý vị, đều có quan hệ đến việc dạy đời". Đó chính là Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Từ "Trình" trong ngữ cảnh này do đâu mà có?

Theo Thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm (NXB Văn học, 1983) do Định Gia Khánh chủ biên: "Để tỏ lòng trọng thị một danh sĩ nổi tiếng về Lý học, vua Mạc lúc đầu phong cho ông tước Trình tuyền hầu, về sau lại gia phong là Trình quốc công. Đã từng đậu trạng nguyên, lại có tước phong như thế, ông được người đời quen gọi là Trạng Trình". Khi phong Trình tuyền hầu là ngụ ý "ông khơi được dòng suối Lý học mà anh em họ Trình xưa kia là kẻ khởi nguyên". Anh em họ Trình này chính là Trình Di và Trình Hạo bên Tàu. Cách lý giải này được nhiều người đồng thuận.

Tuy nhiên trong tập sách Chuyện Đông chuyện Tây (NXB Trẻ, 2004), học giả An Chi lại cho rằng: "Đơn giản khi phong tước cho Nguyễn Bỉnh Khiêm thì người ta lấy tên đất để làm hiệu. "Trình Tuyền là tên đất chỉ quê gốc của ông. Sổ tay địa danh Việt Nam của Đinh Xuân Vịnh (NXB Lao động, 1996) đã ghi rõ như sau: "Trình Tuyền, làng ở xã Cổ Am, huyện Vĩnh Lại, phủ Ninh Giang, trấn Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng, sau đổi tên làng Trung Am, xã Cổ Am, huyện Vĩnh Bảo, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Quê Nguyễn Bỉnh Khiêm".

Trước thông tin trái chiều này, ta nghĩ thế nào? Tuy nhiên, với tinh thần cầu tiến, chúng tôi nêu ra thêm thắc mắc những mong các bậc thức giả giải thích: Không chỉ Nguyễn Bỉnh Khiêm, mà trong lịch sử còn có danh nhân Nguyễn Đức Trung, Phạm Văn Tuấn cũng được phong tước Trình quốc công, vậy những trường hợp này thì ta hiểu thế nào cho đúng?