"Tinh hoa hội tụ": Khi di sản làng nghề cất tiếng giữa phố thị

Từ dòng chảy giao thương Thăng Long - Kẻ Chợ xưa đến những nét đan, đường kim, mảnh gốm hôm nay, chương trình trưng bày và trải nghiệm văn hóa Tinh hoa hội tụ đang mở ra một không gian di sản đầy sức sống tại Trung tâm Thông tin Văn hóa Hồ Gươm, số 2 Lê Thái Tổ, qua đó tôn vinh trí tuệ nghệ nhân và đưa văn hóa truyền thống đến với đời sống đương đại.

Nằm trong khuôn khổ các hoạt động kỷ niệm Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), Ban quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội tổ chức chương trình trưng bày, giới thiệu và trải nghiệm văn hóa mang tên Tinh hoa hội tụ tại số 2 Lê Thái Tổ, phường Hoàn Kiếm. Mở cửa từ ngày 3/11 đến ngày 3/1/2027, sự kiện mang theo thông điệp sâu sắc "Theo dấu làng nghề - Chạm tay di sản - Mang tinh hoa về nhà". Đây không chỉ là dịp tri ân các thế hệ nghệ nhân bền bỉ giữ nghề, mà còn là nhịp cầu kết nối di sản với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Câu chuyện của thuyền, mây tre và những góc nhìn nghệ thuật

Thăng Long - Hà Nội ngàn năm văn hiến vốn là nơi hội tụ con người, tri thức và sản vật từ khắp các vùng miền. Lấy cảm hứng từ lịch sử Kẻ Chợ sầm uất, chương trình tái hiện hành trình của sản phẩm thủ công từ những làng quê ven sông bước ra phố thị, chuyển hóa từ vật liệu mộc mạc thành tác phẩm nghệ thuật. Xuyên suốt không gian triển lãm là hình tượng Con thuyền Tinh hoa - biểu tượng chuyên chở hàng hóa, tri thức và ký ức văn hóa bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Ngay tại mặt tiền Trung tâm Thông tin Văn hóa Hồ Gươm, không gian sắp đặt Bến Kẻ Chợ - Con thuyền chở tinh hoa thu hút thị giác của người thưởng lãm. Chiếc thuyền gỗ cổ chở đầy gốm sứ, sản phẩm mây tre đan cùng các vật liệu thủ công, kết hợp với tác phẩm Đàn cá hội tụ gồm 200 hình tượng cá làm từ gốm, tre, gỗ. Sự hòa quyện giữa chất liệu nguyên bản và ngôn ngữ sắp đặt hiện đại tạo nên điểm nhấn ấn tượng ngay cửa ngõ hành trình khám phá di sản.

Nhà nghiên cứu văn hóa, họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức, đạo diễn không gian và trang trí bối cảnh của chương trình, chia sẻ: Thay vì chỉ mang sản phẩm ra bày bán như một gian hàng thông thường, ê-kíp thực hiện muốn tạo ra một câu chuyện văn hóa - mỹ thuật sống động. Đời sống hiện đại đòi hỏi công chúng không chỉ mua sắm mà còn cần một không gian để thâm nhập, trải nghiệm và sống cùng giá trị làng nghề.

Giải thích về sự xuất hiện của chiếc thuyền, họa sĩ cho biết: Phần lớn các làng nghề truyền thống miền Bắc như Bát Tràng, Phù Lãng hay các làng mây tre đan đều gắn liền với những dòng sông. Đường thủy xưa kia là huyết mạch giao thương đưa sản vật về kinh thành. Để tạo hiệu ứng thị giác và cảm xúc chân thực nhất, ông cùng các cộng sự đã đưa một con thuyền cổ từ Thanh Hóa về ngay bờ Hồ Gươm. Chiếc thuyền mang dấu ấn thời gian, từng kinh qua sóng gió, bên trên chất đầy chum mắm, cá khô, đồ gốm và mây tre. Sự xuất hiện đột ngột của một con thuyền sông nước giữa lòng phố xá đông đúc tạo ra tương quan đầy thú vị, thu hút sự tò mò của du khách trong và ngoài nước.

Từ bến thuyền bước vào bên trong, công chúng được dẫn dắt qua ba không gian trưng bày chuyên sâu, mở đầu bằng Đan - Từ tre mây thành hình. Gian trưng bày tôn vinh làng nghề mây tre đan Phú Vinh, nơi những nan tre, sợi mây bình dị qua bàn tay tài hoa của người thợ đã biến thành đồ gia dụng, mỹ nghệ tinh xảo. Họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức nhận định, người Việt Nam có kỹ nghệ mây tre đan thuộc hàng tinh hoa, thậm chí nghệ nhân Việt Nam từng sang các nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan để truyền nghề. Tuy nhiên, sản phẩm mây tre lâu nay vẫn chưa được tôn vinh đúng mức, nhiều người vẫn coi đó là đồ dễ hỏng, giá rẻ.

Tham gia trưng bày tại chương trình, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh từ làng nghề mây tre đan Phú Vinh bày tỏ sự xúc động khi sản phẩm của quê hương được hiện diện giữa trung tâm Thủ đô. Ông chia sẻ, các sản phẩm mang tới triển lãm đều chắt lọc những đường nét hoa văn đặc trưng, có kỹ thuật đan cầu kỳ độc bản và độ bền có thể lên tới hàng trăm năm. Trước lo ngại về sự mai một của các làng nghề, nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh khẳng định làng nghề không thể đứng yên chờ đợi sự hỗ trợ mà phải chủ động thay đổi mẫu mã, ứng dụng thiết kế hiện đại, kết hợp kỹ thuật truyền thống với tính tiện dụng cao để thích ứng với thị hiếu người tiêu dùng.

Không gian trưng bày của Làng nghề mây tre đan Phú Vinh. Ảnh: BTC

Nét thêu Đông Cứu và sắc gốm Bát Tràng

Bước sang không gian Thêu nên lịch sử - Câu chuyện hồ Gươm, công chúng được chiêm ngưỡng sự tài hoa của Nghệ nhân Nhân dân Vũ Giỏi cùng con trai là nghệ nhân trẻ Vũ Đình Thi từ làng thêu Đông Cứu. Câu chuyện của hai cha con nghệ nhân thêu cho thấy sự tiếp nối tri thức và tình yêu nghề giữa các thế hệ.

Điểm nhấn trung tâm của không gian là tác phẩm sắp đặt với hàng trăm đường kim, sợi chỉ rủ xuống quanh một vành tròn tượng trưng cho mặt nước Hồ Gươm, tái hiện truyền thuyết vua Lê Lợi trả gươm. Bức tranh thêu được mở rộng để công chúng có thể trực tiếp góp những mũi chỉ của mình, gửi gắm thông điệp về sự chung tay gìn giữ ký ức lịch sử.

Anh Vũ Đình Thi, đại diện thế hệ trẻ kế thừa cơ sở thêu phục chế, cho biết làng nghề thêu Đông Cứu (Thường Tín, Hà Nội) hiện nay đã đưa các hoa văn cổ ứng dụng mạnh mẽ vào đời sống, đặc biệt là trong nghi lễ tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Mặc dù số lượng nghệ nhân nắm giữ kỹ thuật đỉnh cao không còn nhiều, nhưng việc tham gia các không gian trưng bày giữa trung tâm Hà Nội giúp lan tỏa niềm tự hào dân tộc, giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng hơn những giá trị chuẩn mực mà cha ông để lại.

Không gian thứ ba mang tên Dòng sông gốm - Từ đất qua lửa đưa người xem vào hành trình biến đổi diệu kỳ của chất liệu. Đạo diễn chương trình đã khéo léo đan cài hình ảnh hạt gạo và chiếc cầu Long Biên thu nhỏ bằng gốm bắc qua nền lúa nước, gợi nhắc nền tảng nông nghiệp nâng đỡ các giá trị văn hóa. Toàn bộ không gian gốm tái hiện lại quy trình làm nghề từ vòm lò nung, củi, đất đến các mảnh gốm cổ được khai quật, kết nối quá khứ với hiện tại.

Trải nghiệm di sản bằng nhiều giác quan

Không chỉ dừng lại ở thị giác, chương trình Tinh hoa hội tụ còn lồng ghép nghệ thuật âm thanh sống động trong trưng bày. Chuỗi âm thanh đời sống được thiết kế tinh tế, dẫn dắt người xem qua hành trình của người thợ từ làng quê ra phố thị: từ tiếng gà gáy hửng sáng, tiếng trẻ con gọi nhau đi học, tiếng mưa rơi, tiếng xe máy, đến tiếng rao hàng đặc trưng của phố cổ Hà Nội. Sự kết hợp giữa ánh sáng, âm thanh và chất liệu thủ công đã biến không gian trưng bày thành một thực thể sống động.

Bên cạnh việc chiêm ngưỡng, công chúng và du khách khi đến đây còn có cơ hội giao lưu trực tiếp với các nghệ nhân, quan sát thao diễn kỹ thuật, tự tay đan mây, thêu tranh, tạo hình gốm và thưởng thức nét văn hóa trà Việt Nam. Những tương tác gần gũi này giúp xóa mờ khoảng cách giữa người thưởng lãm và nghệ sĩ, biến mỗi trải nghiệm thành bài học thực tế về sự trân trọng lao động thủ công.

Chương trình Tinh hoa hội tụ không chỉ tôn vinh tay nghề của những người thợ giỏi mà còn khẳng định vai trò của khu vực hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội như một trung tâm kết nối, lan tỏa các giá trị văn hóa đương đại. Thông qua việc phát triển công nghiệp văn hóa gắn với du lịch, các làng nghề truyền thống đang từng bước khẳng định sức sống bền bỉ. Di sản không nằm yên trong quá khứ hay trong tủ kính bảo tàng, mà tiếp tục chảy qua bàn tay nghệ nhân, qua tư duy sáng tạo của thế hệ hôm nay và trong sự trân trọng của cộng đồng!