Tiến sĩ Vũ Đức Liêm: Trình bày về những vẻ đẹp của lịch sử

Việc bài báo Sách thay đổi lịch sử loài người được trích đăng trong Ngữ văn 12 (tập 2, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống) là một bất ngờ với tiến sĩ Vũ Đức Liêm. Bởi bài này trình bày một cách có hệ thống về "lịch sử sách" và khẳng định sự phát triển của sách luôn song hành cùng sự phát triển của loài người.

Ngoài việc giảng dạy tại trường đại học, Tiến sĩ sử học Vũ Đức Liêm còn tham gia nhiều buổi nói chuyện và viết những bài báo nghiên cứu khoa học về nhiều đề tài lịch sử khác nhau. Ở những nơi được mời tham gia, Vũ Đức Liêm luôn cung cấp cho khán giả nhiều kiến thức lịch sử thú vị.

Những điều sách đem lại cho chúng ta

Chữ viết được xem là một phát minh vĩ đại của loài người. Còn sách là "1 trong những vật phẩm văn hóa quan trọng bậc nhất trong lịch sử loài người".

Bài báo khoa học Sách thay đổi lịch sử loài người từng đăng trên tạp chí Tia sáng vào tháng 7/2021, với dung lượng chừng gần 2.800 chữ, đề cập khái quát gần như tất cả các khía cạnh về sách, với rất nhiều tài liệu tham khảo chuyên sâu.  

Các trích đoạn của tác phẩm này được đưa vào phần Thực hành đọc của sách Ngữ văn 12, kèm theo những điều lưu ý trước khi đi vào văn bản, giúp học sinh có thói quen đọc sâu hơn. Trong đó có điều số 2: "Chú ý quan điểm của tác giả về vai trò của sách đối với lịch sử loài người và những dữ liệu lịch sử được sử dụng để làm sáng tỏ quan điểm đó" là một lưu ý thú vị.

Nếu giáo viên hướng dẫn học sinh làm tốt câu này là hướng học sinh bước đầu đến với các phương pháp nghiên cứu khoa học, chưa cần đúng - sai, chỉ cần các em có những lý luận rõ ràng để bảo vệ quan điểm của mình. Từ quan điểm của tác giả, học sinh có thể đưa ra quan điểm của mình, có thể đồng ý hoặc phản biện, đơn cử chỉ cần nêu ý kiến rằng sách "ghi lại lịch sử loài người", hoặc "thay đổi lịch sử loài người", hoặc chính sự "ghi lại" ấy đã tác động đến sự "thay đổi"... cũng đã có thể "mở ra cuộc tranh luận" để việc "thực hành đọc" hiệu quả hơn.

Điều quan trọng hơn, Sách thay đổi lịch sử loài người như một bức tranh khái quát giúp độc giả có cái nhìn rõ hơn về sự tồn tại của sách với nhiều hình thức: Bản giấy, bản điện tử, cách thức lưu trữ và sách đã tác động đến cuộc sống của con người qua từng giai đoạn lịch sử như thế nào.

Từ lâu, người ta đã nói rất nhiều về sách, thường là nhắc đến những mặt tích cực của chúng, nhưng ở đây, tác giả bài báo đã có những dẫn chứng cho thấy sách cũng có tham gia cả vào việc thúc đẩy và níu giữ sự tiến hóa của xã hội. Sách từng ngày đưa con người đến ánh sáng văn minh và cũng đưa con người đến với mê tín, chiến tranh và ngập ngụa trong các tin tức giả.

Từ các đoạn trích trong sách, học sinh có thể dễ dàng tìm đến bản đầy đủ của bài báo, các đường liên kết ở cuối bài sẽ dẫn đến những nguồn tài liệu mà tác giả đã tham khảo khi viết sẽ giúp các em tìm tòi, mở ra cái nhìn rộng hơn về sách và tạo thói quen học tập có hệ thống.    

Hào hứng nói về những đề tài lịch sử

Tiến sĩ Vũ Đức Liêm kiệm lời, hiếm khi nói về bản thân với truyền thông, nhưng thường nhiệt tình nhận lời tham gia những buổi nói chuyện về sách lịch sử hoặc một đề tài lịch sử nào đó.

Dự những buổi nói chuyện có mặt nhà sử học trẻ này, dù ở vị trí người điều phối chương trình hoặc khách mời, mới hiểu vì sao các đơn vị tổ chức sự kiện thường muốn có tên anh trong chương trình, vì không khí ở đó thường rất sôi nổi, có tính tương tác cao.

Vũ Đức Liêm luôn trình bày theo cách của một người dày công nghiên cứu, thông tin một cách rành mạch, dễ nắm bắt. Gần như ở bất kỳ một cuốn sách hoặc sự kiện văn hóa, chính trị, xã hội nào xảy ra tại Việt Nam và trên thế giới, anh đều có cái nhìn soi chiếu với lịch sử.

Ví như ở thời điểm đại dịch Covid-19, anh đã có buổi nói chuyện rất thú vị về những cơn đại dịch từng xuất hiện trong quá khứ. Anh đã giúp người nghe "thống kê" các cơn đại dịch đã xảy ra như cúm Tây Ban Nha, đậu mùa, dịch hạch... và cả trận dịch tả vào thời Nguyễn của nước ta - căn bệnh đã khiến thi hào Nguyễn Du qua đời - cũng được nhắc đến. Qua cái nhìn lịch sử, dịch bệnh không chỉ là câu chuyện của ngành y, mà nó còn làm biến động xã hội, chính trị, xã hội, kinh tế... và qua đó sẽ thấy số phận con người, các nền văn minh, các triều đại thay đổi như thế nào.

Khi nói về cuốn sách Trái đất chuyển mình - Một lịch sử chưa kể về nhân loại của Peter Frankopan, Vũ Đức Liêm lại mang theo cảm hứng của "một sử gia gặp một sử gia". Cuốn sách vừa nói là một công trình khái quát lịch sử 4,5 tỷ năm tồn tại của Trái đất, trong đó nói nhiều về mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên. Tiến sĩ Liêm say sưa nói về những biến động của môi trường, thời tiết đã làm ảnh hưởng đến lịch sử chiến chinh nhiều hơn chúng ta nghĩ, chẳng hạn những năm khí hậu thay đổi khiến cho vùng thảo nguyên Mông Cổ cỏ không phát triển được, ngựa không có cỏ ăn nên chết nhiều đã kìm chân đoàn quân Thành Cát Tư Hãn... Ngoài ra, anh cũng cho thấy những điểm chưa đồng tình với tác giả sách.

Nêu ra một vài ví dụ nhỏ như trên để thấy bất cứ sự kiện, thảm họa hoặc những thứ tưởng chừng như nhỏ nhặt xung quanh ta thì cũng đều gắn liền với lịch sử. Và, cách nhà nghiên cứu sử học này đưa ra những lớp lang, nhiều khía cạnh trong cách truyền đạt còn giúp người nghe cân nhắc đến việc đọc sách sâu sắc hơn.

Sử học chưa bao giờ nhàm chám

Hành trình đến với sử học của Vũ Đức Liêm rất miệt mài. Từ một học sinh mê sử Việt Nam đến giải nhì học sinh giỏi quốc gia môn lịch sử, rồi trở thành tiến sĩ sử học, thành Phó Khoa Lịch sử của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội… là con đường dài, nhưng chưa bao giờ khiến anh cảm thấy nhàm chán.

Ở bất cứ đâu trên hành trình của mình, Tiến sĩ Liêm đều có thể tìm thấy vẻ đẹp của lịch sử. Anh thường đùa: "Vẻ đẹp của khoa học xã hội nói chung và lịch sử nói riêng chính là sự mông lung, mờ ảo. Giả sử khi phân tích nguyên nhân xảy ra một sự kiện, ta đưa ra những con số chính xác kiểu 50% vì điều này, 20% vì điều kia, 30% vì lý do khác… thì lịch sử sẽ trở nên khô khan".

Trong việc truyền đạt, khán giả, độc giả của anh - đặc biệt là sinh viên, học sinh - sẽ thấy lịch sử bao trùm mọi thứ trên thế giới: Môi trường, kinh tế, văn hóa, xã hội... và chúng luôn được kết nối từ quá khứ đến đương thời. Cũng vậy, ở vị trí giảng viên, Vũ Đức Liêm chia sẻ về việc cần thiết trong cách dạy môn lịch sử là cho học sinh thấy điều có ích, tức là khả năng kết nối với cuộc sống hôm nay, vì mọi người cần về quá khứ để tìm hiểu cái gì đó liên quan đến họ, đến thời đại của họ.

Lịch sử không chỉ là những câu chuyện về chính trị, quân sự qua các cuộc chiến, mà lớp trẻ cũng cần biết cha ông mình đã ăn mặc, đi lại, trú ngụ, yêu đương... như thế nào. Khi sách sử được viết vượt ra khỏi khuôn khổ khô cứng thì dễ nhận được sự chú ý của độc giả. 

Tiến sĩ Vũ Đức Liêm khẳng định: "Lịch sử không chỉ là ngành nghiên cứu về quá khứ. Lịch sử còn là ngành nghiên cứu về những đổi thay và cách ứng phó của các xã hội về những đổi thay đó". Vì thế, lịch sử chưa bao giờ là khung cửa hẹp đối với những người nghiên cứu, thế hệ sau vẫn còn nhiều điều cần phải làm. Khi có sự trợ giúp của công nghệ và những kỹ thuật hiện đại, lớp áo thời gian của lịch sử ngày càng được bóc tách để dần sáng tỏ, trong quá trình đó, chúng ta sẽ tìm thấy những câu chuyện thú vị, hấp dẫn.