Văn hoá

Sau 2 chặng thi, nhạc cụ dân tộc cần thêm điều gì?

18/11/2026 07:31 GMT+7 Google News

Tuần trước, Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc - 2026 (đợt 2) bế mạc tại Thái Nguyên, khép lại cuộc thi sau 2 đợt tổ chức tại Lâm Đồng và Thái Nguyên, với sự tham gia của 33 đơn vị nghệ thuật và gần 800 nghệ sĩ. Bên cạnh những tiết mục được đầu tư công phu, những lưu ý được Hội đồng Giám khảo nhắc lại qua cả 2 đợt, cùng tâm tư của các đơn vị, đã cho thấy bài toán về chất lượng, quy chế và lực lượng kế cận của nghệ thuật nhạc cụ dân tộc vẫn còn nhiều vấn đề.

Phát biểu khai mạc đợt 2, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông khẳng định cuộc thi là hoạt động chuyên môn có ý nghĩa hết sức thiết thực, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Qua 2 đợt thi, các đơn vị nghệ thuật, cơ sở đào tạo trong và ngoài công lập đã có dịp thể hiện năng lực, đồng thời bộc lộ những vấn đề chung của ngành.

Từ nhận xét của giám khảo đến tiếng nói của đơn vị

Đặt cạnh nhau, báo cáo tổng kết của Hội đồng Giám khảo 2 đợt có nhiều điểm chung. Ở cả 2 đợt, Hội đồng ghi nhận sự đầu tư đáng kể của các đơn vị, đặc biệt là các đơn vị ca kịch truyền thống; ghi nhận những nghệ sĩ trẻ thể hiện bài bản cổ "với phong thái tự tin, sự am hiểu" và những nghệ sĩ trẻ tự sáng tác, tự trình diễn tác phẩm của mình. Đợt 2 có thêm điểm sáng từ các cơ sở đào tạo và sự tham gia của đơn vị ngoài công lập, góp phần mở rộng thành phần tham dự.

Sau 2 chặng thi, nhạc cụ dân tộc cần thêm điều gì? - Ảnh 1.

Đoàn thi của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam tại đợt 2 ở Thái Nguyên (hình: page Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam)

Song những hạn chế cũng lặp lại. Tổng kết đợt 1, NSND Thanh Tâm, Chủ tịch Hội đồng Giám khảo, cho biết trình độ chuyên môn giữa các đoàn còn chưa đồng đều, số tác phẩm thực sự nổi bật còn hạn chế. Đến đợt 2, NSND Nguyễn Quang Vinh, Chủ tịch Hội Âm nhạc Hà Nội, Chủ tịch Hội đồng Giám khảo, tiếp tục nhận định chất lượng biểu diễn ở một số đơn vị "chưa thực sự tương xứng với yêu cầu của cuộc thi, từ kỹ thuật diễn tấu đến khả năng xử lý và thể hiện chiều sâu của tác phẩm".

Việc nắm quy chế cũng là điều được nhắc ở cả 2 đợt. Ở đợt 1, một số đơn vị đăng ký chưa đúng bảng thi. Ở đợt 2, có đơn vị đăng ký độc tấu một loại nhạc cụ nhưng biểu diễn 2 bản nhạc trên 2 nhạc cụ khác nhau; có đơn vị đăng ký hòa tấu nhưng 3 bài lại dùng 3 mô hình nhạc cụ khác nhau, có khi thay đổi cả thành phần tham gia.

Tại lễ bế mạc cả 2 đợt, Thứ trưởng Tạ Quang Đông cùng nêu yêu cầu các đơn vị quan tâm hơn đến chiều sâu nghệ thuật, khả năng làm chủ kỹ thuật, sự am hiểu đặc trưng của từng nhạc cụ và tính thống nhất trong biểu diễn hòa tấu. Ở đợt 2, Thứ trưởng nhấn mạnh đây là những vấn đề cần được các đơn vị "nhìn nhận nghiêm túc từ thực tiễn cuộc thi, làm cơ sở cho công tác đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao chất lượng chuyên môn và phát triển đội ngũ nghệ sĩ".

Sau 2 chặng thi, nhạc cụ dân tộc cần thêm điều gì? - Ảnh 2.

Nhóm “Thanh âm xanh” của Học viện Nghệ thuật StarLab tại đợt 2. Ảnh: Starlab cung cấp

Một lưu ý khác ở cả 2 đợt là việc sử dụng nhạc điện tử. Hội đồng Giám khảo đợt 1 đề nghị cân nhắc, tiết chế để không làm lu mờ âm sắc của nhạc cụ truyền thống. Ở đợt 2, Hội đồng nêu rõ hơn: nhạc điện tử đôi khi bị lạm dụng đã phần nào lấn át giai điệu chính, cần được tiết chế để phối khí, âm thanh chỉ hỗ trợ phần trình diễn, "không làm lu mờ âm sắc và giá trị biểu đạt của nhạc cụ chính".

"Nhạc cụ điện tử không có lỗi. Nó chỉ có trách nhiệm hỗ trợ cho âm nhạc thôi. Cái quan trọng nhất là bản nhạc ấy có mang màu sắc của dân tộc Việt Nam hay không" - NSND Nguyễn Trường Giang.

Từ phía đơn vị biểu diễn, có ý kiến nhìn vấn đề ở góc khác. NSND Nguyễn Trường Giang, Trưởng đoàn, Nhà hát Ca, Múa, Nhạc quốc gia Việt Nam, cho rằng không nên đặt nhạc cụ điện tử thành tiêu chí: "Nhạc cụ điện tử không có lỗi. Nó chỉ có trách nhiệm hỗ trợ cho âm nhạc thôi. Cái quan trọng nhất là bản nhạc ấy có mang màu sắc của dân tộc Việt Nam hay không", NSND này nói.

Theo anh, âm nhạc cổ truyền vốn không có hòa âm, hòa thanh, các nhạc cụ cùng chơi một giai điệu và khác nhau về âm sắc; việc tiếp thu khoa học hòa âm, phối khí của thế giới "để làm giàu bản sắc của Việt Nam" là một thành công.

Ở góc độ một đơn vị ngoài công lập, chị Phan Thanh Thủy, Trưởng đoàn Công ty CP Truyền thông và Giáo dục nghệ thuật Starlab, cho biết đơn vị chuyển soạn tác phẩm nước ngoài cho nhạc cụ tre nứa và bộ gõ dân tộc, với yêu cầu "hòa nhập nhưng không hòa tan". Theo chị Thủy, nhiều bạn trẻ khi đến với đoàn nghệ thuật Starlab tìm hiểu nhạc cụ dân tộc qua mạng xã hội, qua những bài bản dân gian được thể hiện theo tiết tấu trẻ trung, từ đó tìm hiểu về cây đàn, bắt đầu thử học rồi gắn bó.

Như thế, dù có cách tiếp cận khác nhau, các ý kiến đều đặt trọng tâm vào bản sắc của tác phẩm và vai trò của nhạc cụ dân tộc trong biểu diễn.

Bài toán người kế cận

Nếu chất lượng biểu diễn là điều Hội đồng Giám khảo nhìn thấy trên sân khấu, thì phía sau đó là câu chuyện lực lượng.

Sau 2 chặng thi, nhạc cụ dân tộc cần thêm điều gì? - Ảnh 4.

Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh Lạng Sơn tham dự đợt 2 cuộc thi. Ảnh: Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh Lạng Sơn

Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh Lạng Sơn mang đến cuộc thi sáo Mông, pí lè, đàn bầu, đàn tính, nhưng theo bà Hoàng Thị Hà, Trưởng đoàn, đơn vị chỉ có 7 nhạc công trong tổng số 47 người. "Trong khi dàn nhạc trung ương có thể lên đến 30, 40 người, thì đội nhạc của chúng tôi chỉ khoảng 7 người", chị Hà nói. Vì thế, để có 19 người trên dàn nhạc dự thi, đoàn phải huy động cả đội ca. Hiện nay, người trẻ nhất đoàn đã 30, 31 tuổi còn trống của đoàn cũng đã dùng qua 30 - 40 năm nên đi thi là phải mượn, thuê thêm nhạc cụ.

Nhưng khó khăn lớn nhất, theo chị Hà, là nguồn tuyển người. Trường nghệ thuật của tỉnh đã sáp nhập vào Trường Cao đẳng Lạng Sơn, nơi việc dạy học không còn theo mô hình "một thầy, một trò" như trường năng khiếu. Chị Hà cho biết mức hỗ trợ theo Nghị định 261 là tương đối cao. Tuy nhiên, ngoài phụ cấp theo lương được bảo đảm, kinh phí bồi dưỡng tập luyện, biểu diễn còn phụ thuộc vào nguồn ngân sách tỉnh cấp cho từng chương trình. Khi phải dành nhiều kinh phí cho sáng tác, dàn dựng, việc bảo đảm đầy đủ chế độ bồi dưỡng cho nghệ sĩ vẫn gặp khó khăn.

Ở đơn vị nghệ thuật quốc gia, câu chuyện mang màu sắc khác. Nhà hát Ca, Múa, Nhạc quốc gia Việt Nam có khoảng 60 nhạc công nhạc cụ dân tộc, độ tuổi từ khoảng 24 đến 50. Nhà hát muốn tuyển thêm người trẻ, nhưng theo NSND Nguyễn Trường Giang, số người đáp ứng yêu cầu chuyên môn "có nhưng mà ít".

Sau 2 chặng thi, nhạc cụ dân tộc cần thêm điều gì? - Ảnh 5.

Theo NSND Nguyễn Trường Giang, Nhà hát hiện thực hiện cơ chế tự chủ, phải tự cân đối nguồn thu để bảo đảm tiền lương và duy trì hoạt động cho khoảng 200 người. Đây là áp lực không nhỏ, bởi các chương trình nghệ thuật truyền thống thường khó thu hồi chi phí. Ông cho rằng nghệ thuật dân tộc có những đặc thù, không thể chỉ đánh giá bằng hiệu quả kinh doanh, vì vậy cần có cơ chế chính sách phù hợp.

Với Starlab - đơn vị ngoài công lập tự bỏ vốn đi thi, chị Phan Thanh Thủy cho biết đây là cơ hội mà học viện nghệ thuật này không muốn bỏ lỡ và là một sân chơi chuyên nghiệp hiếm hoi, coi việc quy chế mở cửa cho đơn vị ngoài công lập như Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc - 2026 là "tín hiệu rất đáng mừng".

Đại diện của đơn vị này cho rằng nếu học viện đào tạo dài hạn những người theo nghề chuyên nghiệp, thì các trung tâm ngoài công lập có thể "ươm mầm", giúp người trẻ tiếp cận nhạc cụ dân tộc qua các khóa ngắn hạn, mang theo "một cái gốc văn hóa Việt Nam".

Tại lễ bế mạc, Thứ trưởng Tạ Quang Đông đề nghị Cục Nghệ thuật biểu diễn tổng hợp, đánh giá kết quả cuộc thi, nghiên cứu giải pháp nâng cao chất lượng các cuộc thi, liên hoan nghệ thuật chuyên nghiệp, "gắn hoạt động chuyên môn với việc phát hiện, bồi dưỡng tài năng và phát triển lực lượng nghệ sĩ kế cận".

Ngoài văn bản phát biểu, Thứ trưởng nhắc lại việc Nghị định số 261/2026/NĐ-CP được ban hành trong năm qua là kết quả "rất đáng trân trọng" của ngành nghệ thuật biểu diễn. Theo ông Đông, sau 6 tháng thực hiện, cần kiểm tra lại xem các chế độ cho nghệ sĩ, diễn viên, trong đó có chế độ luyện tập, vốn "đã được thay đổi một cách cơ bản" trong nghị định, đã được triển khai trên thực tế hay chưa. Thứ trưởng đề nghị lãnh đạo các đơn vị nghệ thuật, cơ sở đào tạo và sở văn hóa các tỉnh có mặt tại buổi lễ rà soát lại những chế độ mà nghệ sĩ được hưởng, đồng thời cho biết sẽ có công văn yêu cầu báo cáo toàn bộ việc triển khai Nghị định 261 trong tháng tới.

Lãnh đạo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch mong muốn các đơn vị, nghệ sĩ không ngừng tìm tòi, sáng tạo, đưa âm nhạc truyền thống đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Đề xuất phân luồng các cuộc thi nghệ thuật

Từ thực tế, NSND Nguyễn Quang Vinh cho rằng mỗi cuộc thi cần được coi là "cuộc điểm binh lực lượng", giúp cơ quan quản lý các cấp nhìn lại thực trạng hoạt động nghệ thuật, từ đó tham mưu chính sách, nhất là với nghệ thuật dân tộc trong các đơn vị công lập. Hội đồng Giám khảo đợt 2 đề xuất nghiên cứu phân luồng các cuộc thi theo chuyên ngành, giữa các đơn vị cùng hình thức, thể loại, cùng cấp và cùng phạm vi hoạt động, để có "những đánh giá kết quả chính xác hơn, hợp lý hơn".

Diên Hạ

Cùng chuyên mục

Có thể bạn quan tâm

Đọc thêm