Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc - 2026: Bài toán "giữ người" cho âm nhạc truyền thống

Trong lần đầu được tổ chức kể từ khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc - 2026 không chỉ là nơi các đơn vị trình diễn tác phẩm. 

Qua đợt 1 tại Lâm Đồng, chia sẻ của các cơ sở đào tạo và nhà hát cho thấy phía sau mỗi tiết mục là những trăn trở về phát hiện, đào tạo, giữ chân người làm nghề, và về cách đổi mới mà không đánh mất bản sắc.

Đợt 1 của cuộc thi khép lại tối 30/10 tại Nhà hát Triển lãm và Văn hóa nghệ thuật tỉnh Lâm Đồng, với 52 bài dự thi độc tấu, hòa tấu của 16 đơn vị nghệ thuật; 6 giải Nhất và 12 giải Nhì được trao. Hội Nhạc sĩ Việt Nam cũng trao 15 giải thưởng. Theo NSND Thanh Tâm, nguyên Trưởng khoa Âm nhạc truyền thống, Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng Giám khảo đợt 1, dù còn nhiều khó khăn, các đơn vị đã có sự đầu tư về tiết mục và chương trình; năm nay có thêm các đơn vị ngoài công lập tham gia, góp phần làm cho màu sắc âm nhạc của cuộc thi phong phú hơn.

Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam yêu cầu "xây dựng cơ chế đặc thù trong phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và phát huy tài năng văn hóa". Theo Ban Tổ chức, từ thực tế cuộc thi, cơ quan quản lý có thể nhìn rõ hơn chất lượng đội ngũ, công tác đào tạo và những khó khăn trong hoạt động chuyên môn. Những khó khăn ấy được chính các đơn vị tham gia đợt 1 nêu ra.

Một cuộc thi - một lớp học lớn

Học viện Âm nhạc Huế đưa đến cuộc thi lực lượng gồm giảng viên, sinh viên và những người vừa tốt nghiệp, được giữ lại giảng dạy. Theo ThS Trần Hữu Quang, Trưởng khoa Âm nhạc Di sản - Truyền thống, Học viện ưu tiên cho các bạn trẻ tham gia để "cọ xát" và học hỏi các đoàn.

"Đây là cuộc thi toàn quốc, kể cả những nghệ sĩ đã hoạt động rất lâu năm họ vẫn thi, và các đoàn đem đến rất nhiều màu sắc để các bạn phải học hỏi. Từ đó, các bạn sẽ mạnh dạn hơn trên sân khấu và đem thực tiễn vào công tác giảng dạy" - anh Hữu Quang nói. Theo anh, bên cạnh âm nhạc truyền thống, Học viện có thêm mảng di sản, đào tạo nhã nhạc cung đình, ca Huế và dân ca, điều mà 2 cơ sở đào tạo âm nhạc ở Hà Nội và TP.HCM không có.

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Cần Thơ (nay sáp nhập vào Trường Cao đẳng Cộng đồng Sóc Trăng) đào tạo 2 ngành gắn với nhạc cụ truyền thống: Biểu diễn nhạc cụ truyền thống, gồm các chuyên ngành đàn tranh, sáo trúc, đàn nhị, đàn bầu; và Nhạc công cải lương, đào tạo người chơi đàn kìm, guitar phím lõm phục vụ sân khấu cải lương. Lực lượng dự thi của trường năm nay là sự phối hợp giữa 2 ngành này.

Theo anh Huỳnh Ngọc Đoàn, Trưởng phòng Hành chính - Tổng hợp, trường tuyển học sinh từ khi tốt nghiệp trung học cơ sở, qua thi năng khiếu đầu vào; em nào chưa đủ năng khiếu phải qua một lớp dự bị, sơ tuyển rồi mới được chọn. Để tìm người học, trường quảng bá trên mạng xã hội, đến giao lưu tại các trường trung học phổ thông, mở lớp ngắn hạn, lớp thiếu nhi kết hợp biểu diễn ở những nơi đông người như bến Ninh Kiều. Tuy vậy, chỉ tiêu tuyển sinh không thừa nhiều. Học sinh vào trường từ lớp 9 vẫn phải học văn hóa ở trường ngoài, song song với học chuyên ngành tại trường.

Với các nhà hát kịch hát, cuộc thi còn là dịp để nhạc công bước ra từ cánh gà. Nghệ sĩ Nguyễn Minh Trường, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, cho biết nhạc công kịch hát rất giỏi chuyên môn, nhưng chỉ quen đệm đàn cho diễn viên, thường ngồi trong cánh gà hoặc phía dưới sân khấu, ít khi trình diễn trực tiếp như nghệ sĩ các nhà hát ca múa nhạc. Vì thế, "một người quen ngồi trong cánh gà mà bây giờ bước ra sân khấu thì áp lực tâm lý cũng rất lớn". Để tham gia cuộc thi, Nhà hát phải bổ sung người hát, múa để nhạc công tự tin hơn.

Từ ghế giám khảo, NSND Thanh Tâm ghi nhận nhiều tín hiệu đáng mừng ở lớp trẻ: "Có những bạn còn trẻ lắm nhưng biểu diễn nhạc cổ rất tốt, cho thấy nhạc cổ không bị mất đi. Có những bạn người dân tộc tự viết tác phẩm cho mình và biểu diễn cũng rất tốt. Đấy là những điều cần khuyến khích".

Theo bà, ở vài kỳ thi trước, nhạc công kịch hát lên sân khấu "cứ cắm đầu vào đàn thôi", không có kỹ năng sân khấu nào; nay đã tiến bộ rõ, khoảng cách với nhạc công các đoàn ca múa không còn nhiều. "Đây là dịp để các bạn luyện tay nghề tốt nhất, và cũng là dịp để các bạn rèn luyện kỹ năng sân khấu" - bà nhận định. Tuy vậy, trình độ nhạc công giữa các đơn vị chưa đồng đều, vẫn còn khoảng cách giữa đơn vị địa phương và trung ương, nên các đơn vị cần có chế độ bồi dưỡng, chính sách phù hợp để người làm nghề nâng cao chuyên môn.

NSND Thanh Tâm cũng đề xuất mở rộng sân chơi cho học sinh, sinh viên tài năng. Theo bà, trước đây từng có những cuộc thi từng nhạc cụ hay cuộc thi tài năng trẻ, "từ đấy phát hiện ra nhiều nhân tố mới rất tích cực và rất tốt. Nhưng mấy năm nay thì vắng bóng". Trong khi đó, nhiều học viên hệ tài năng được Nhà nước hỗ trợ kinh phí đào tạo nhưng thiếu điều kiện thường xuyên biểu diễn, cọ xát.

"Nếu các bạn học sinh đi thi với nghệ sĩ thì tất nhiên các bạn không thể nào bằng nghệ sĩ, nên các bạn sẽ rất thiệt thòi" - bà nói, và gợi ý tổ chức các bảng thi theo từng lứa tuổi, với những bài thi riêng, như từng có trước đây.

Đề xuất này cũng có trong báo cáo tổng kết của Hội đồng Giám khảo công bố tối 30/10: Cần mở rộng cơ hội để học sinh, sinh viên tài năng tại các cơ sở đào tạo nghệ thuật được tham gia biểu diễn, giao lưu, học hỏi, "qua đó phát hiện, bồi dưỡng lực lượng kế cận và tạo động lực nâng cao chất lượng đào tạo, biểu diễn".

Để có thêm tác phẩm mới

Bên cạnh bài bản cổ, nhiều đơn vị đưa đến cuộc thi tác phẩm cải biên, sáng tác mới. Với chương trình Sắc âm Cố đô, Học viện Âm nhạc Huế trình diễn bài tiểu nhạc cung đình Long ngâm, các bài nhạc cổ Huế, cùng tác phẩm hòa tấu mới Sắc âm Cố đô của Dương Đức Thụy và một bản dân ca Thái Lan trên nhạc cụ dân tộc Việt Nam. Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Cần Thơ chọn chủ đề tôn vinh văn hóa cộng đồng các dân tộc Kinh, Hoa, Chăm, Khmer, với liên khúc các điệu lý Nam Bộ và bản hòa tấu Sải chay Lào - Việt (Tấm lòng Lào - Việt).

Ở góc nhìn chuyên môn, Hội đồng Giám khảo cho rằng việc cải biên, chuyển soạn của các đoàn truyền thống "cần được xem trọng", đồng thời phần ca, múa hỗ trợ cần được bố trí thời lượng và vị trí phù hợp, "để các nghệ sĩ biểu diễn nhạc cụ phát huy khả năng diễn tấu và làm nổi bật vai trò của mình".

Với xu hướng đưa âm nhạc điện tử vào nhạc dân tộc, NSND Thanh Tâm cho rằng, điện tử có thể làm "độ dày của dàn nhạc được dày lên", song phải "hết sức thận trọng, không lạm dụng". "Tôi rất ủng hộ đưa nhạc điện tử vào nhạc dân tộc. Nhưng vấn đề là sử dụng nó như thế nào, đưa nó vào chỗ nào, làm thế nào để nâng được tầm của nhạc cụ dân tộc chứ không phải lấn át nó. Bởi vì nếu không cẩn thận thì nó sẽ lấn át, sẽ bị lẫn âm sắc, màu sắc của dân tộc" - bà nói.

Để có thêm tác phẩm mới, Hội đồng Giám khảo đề xuất tăng cường phối hợp với Hội Nhạc sĩ Việt Nam tổ chức các cuộc thi sáng tác dành riêng cho nhạc cụ dân tộc, ở cả thể loại độc tấu và hòa tấu, "qua đó bổ sung tác phẩm mới có chất lượng, làm phong phú vốn tiết mục và tạo thêm động lực cho nghệ sĩ sáng tạo".

Theo ông Lê Tùng Linh, Trưởng phòng Nghệ thuật của Cục Nghệ thuật biểu diễn, cuộc thi cũng cung cấp thông tin thực tế cho việc bồi dưỡng tài năng và đặt hàng sáng tạo: Nghệ sĩ nào có triển vọng, nhạc cụ nào cần thêm tác phẩm.

Chờ một cơ chế "giữ người"

Nếu đầu vào còn tìm được cách, thì đầu ra lại là nỗi lo lớn. Anh Hữu Quang cho biết, số người học ở Học viện Âm nhạc Huế "càng ngày càng đông", nhưng sinh viên ra trường khó tìm việc, điều đó ảnh hưởng ngược lại đến tuyển sinh. Các đoàn nghệ thuật phải theo quy định về độ tuổi lao động, người đến tuổi mới nghỉ hưu, nên cơ hội cho người trẻ rất ít. "Nhiều bạn rất giỏi, kể cả các đoàn hay Học viện cũng muốn giữ lại, nhưng cơ chế không cho" - anh nói.

Ở Cần Thơ, học sinh tốt nghiệp chủ yếu làm việc tại các trung tâm văn hóa và phòng văn hóa cấp xã.

Với mảng di sản, khó khăn còn lớn hơn. Học viện mời nghệ nhân tham gia giảng dạy, nhưng theo anh Hữu Quang, nghệ nhân càng ngày càng già, thời gian không chờ đợi, nên rất cần cơ chế để giữ người đào tạo.

Ở phía nhà hát, bài toán còn nằm ở bằng cấp. Theo anh Trường, lực lượng nhạc công kế cận "không thiếu", ngoài xã hội có rất nhiều bạn trẻ giỏi. "Nhưng để các bạn có đủ điều kiện, đủ bằng cấp để bước chân vào Nhà nước, có cuộc sống ổn định, gắn bó lâu dài thì lại gặp khó khăn ở bước đó" - anh cho hay.

Như chia sẻ của anh Trường, nghệ thuật truyền thống có một lực lượng lớn được đào tạo theo cách truyền nghề, không qua trường lớp. Tại TP. HCM, Nhạc viện đào tạo nhạc cụ dân tộc nhưng theo lối diễn khác, còn khoa kịch hát dân tộc của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh chỉ đào tạo diễn viên, không đào tạo nhạc công. Người trẻ muốn có bằng để vào viên chức phải học ngành khác, trong khi tuyển viên chức lại đòi hỏi đúng ngành nghề. Chỉ tiêu có hạn, nhà hát phải đợi người lớn tuổi nghỉ hưu mới tuyển được người mới.

Quy định mới của cuộc thi cũng cho thấy điều này. Nhà hát đồng tình với yêu cầu mỗi thí sinh chỉ được thi cho đơn vị mình, nhưng có những nhạc công gắn bó với nhà hát mười mấy, hai mươi năm, có mặt trong mọi chương trình, chỉ vì không có bằng cấp nên vẫn là hợp đồng thời vụ và không đủ điều kiện dự thi. "Chúng tôi có một nhạc công rất xuất sắc của sân khấu cải lương và của cả TP.HCM. Nói về cải lương thì ai cũng biết anh, nhưng bây giờ đi thi thì anh lại không đi thi được" - anh Trường chia sẻ. Theo anh, quy định hiện nay là đúng, song nên có cơ chế đặc thù để những nhạc công trong hoàn cảnh đặc biệt, chẳng hạn từ 35, 40 tuổi trở lên, vẫn có thể dự thi.

NSND Thanh Tâm cũng nhận thấy quy chế năm nay "rất là ngặt nghèo": Mặt tích cực là các đơn vị buộc phải nỗ lực, đầu tư hơn, nhưng những đoàn thiếu người, kể cả đơn vị lớn có nhiều nhiệm vụ, không dễ cùng lúc có đủ nhân lực, khiến thời gian chuẩn bị kéo dài.

Bài toán bằng cấp không chỉ đặt ra với nhạc công. Theo anh Trường, các vị trí hậu đài, kỹ thuật, âm thanh, ánh sáng, thậm chí phục trang, hóa trang "cũng không có trường lớp nào dạy hết, mà có những người trưởng thành từ việc đi làm hằng ngày, thực tế, rồi giỏi lên… Có những trường hợp rất đặc biệt mà mình không thể đòi hỏi mọi thứ đều phải quy chuẩn như một công chức Nhà nước được". Để giữ người, nhà hát mời các bạn trẻ tham gia mọi chương trình biểu diễn, từ phục vụ học sinh, sinh viên đến nội, ngoại thành; các đoàn phải tự thu, tự chi để trả lương cho những người giỏi, nhất là lực lượng hậu đài. "Đó cũng là giải pháp tạm thời thôi" - anh Trường nói.

Thu nhập cũng là vấn đề. Theo đại diện nhà hát, lương của những người hoạt động trong nghệ thuật truyền thống "rất thấp", dù đang tăng lên nhưng "so với mặt bằng bên ngoài thì cũng không đáng kể". Từ thực tế ấy, các đơn vị mong cuộc thi được duy trì, cùng với chế độ, chính sách đặc thù cho người học, người dạy và người làm nghề. Theo anh Hữu Quang, lĩnh vực này "chưa thể xã hội hóa hết được" vì đang làm nhiệm vụ bảo tồn, rất cần sự hỗ trợ của Nhà nước. Tại Huế, địa phương đang xây dựng đề án nhằm hỗ trợ người học và người dạy trong lĩnh vực này.

Phát biểu bế mạc đợt 1, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông cho rằng, chất lượng biểu diễn chưa đồng đều giữa các tiết mục "là những vấn đề cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc từ thực tiễn cuộc thi, làm cơ sở cho công tác đào tạo, bồi dưỡng và nâng cao chất lượng đội ngũ nghệ sĩ trong thời gian tới". Thứ trưởng đề nghị Cục Nghệ thuật biểu diễn tiếp tục tổng hợp, đánh giá kết quả chuyên môn của cuộc thi; nghiên cứu, tham mưu các giải pháp nâng cao chất lượng tổ chức các cuộc thi, liên hoan "gắn với hoạt động chuyên môn để phát hiện và bồi dưỡng tài năng, phát triển lực lượng nghệ sĩ kế cận".