Lời giải cho những nguy cơ nảy sinh từ xã hội số

Nhằm góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về xã hội số, nhận diện và phân tích những vấn đề đặt ra trong quá trình hình thành, phát triển xã hội số ở Việt Nam, ngày 22/9, tại Hà Nội, Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) phối hợp với Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật và Hội Xã hội học Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Xã hội số: Những vấn đề lý luận và thực tiễn”. 

Tham dự hội thảo có đại diện lãnh đạo một số ban, bộ, ngành Trung ương, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, cơ quan, đơn vị liên quan cùng đông đảo chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý.

Phát biểu khai mạc, Tiến sĩ Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, trong đó công nghệ số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà ngày càng trở thành một phần của môi trường sống, hạ tầng xã hội và năng lực phát triển quốc gia. Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được Đảng, Nhà nước xác định là động lực quan trọng của phát triển đất nước.

Theo Tiến sĩ Đinh Thị Mai, từ góc độ quản trị, xã hội số mở ra khả năng điều hành dựa trên dữ liệu, nâng cao tính minh bạch và chất lượng phục vụ người dân. Ở góc độ khoa học xã hội và nhân văn, quá trình này cũng đặt ra nhiều vấn đề mới liên quan đến sự biến đổi của xã hội và con người, cần được nghiên cứu đầy đủ trong điều kiện cụ thể của Việt Nam. Do đó, cần tiếp tục làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về xã hội số; nhận diện tác động đến các thiết chế, nhóm xã hội và đời sống con người, nhất là nguy cơ xuất hiện những dạng thức bất bình đẳng mới; cùng với đó là các vấn đề về quản trị xã hội số, sử dụng dữ liệu có trách nhiệm, bảo vệ quyền riêng tư, an ninh con người và các giá trị nền tảng của xã hội.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học cho rằng, xã hội số không còn là xu hướng mang tính dự báo mà đã trở thành thực tiễn phát triển ở Việt Nam và trên thế giới. Trước xu thế này, Đảng và Nhà nước đã sớm xác lập các chủ trương, chính sách lớn nhằm chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia.

Xã hội số không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà trước hết là câu chuyện của con người và các quan hệ xã hội. Quá trình này đặt ra nhiều vấn đề như bất bình đẳng số, an toàn và quyền riêng tư dữ liệu, cùng những biến đổi trong quan hệ xã hội, lối sống, gia đình, cộng đồng và đời sống tinh thần. Kết quả hội thảo sẽ được tổng hợp thành những khuyến nghị khoa học, làm cơ sở tham khảo cho các cơ quan hoạch định chính sách trong quá trình xây dựng, hoàn thiện thể chế phát triển xã hội số ở Việt Nam thời gian tới.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, sự phát triển của xã hội số mở ra nhiều cơ hội trong tiếp cận thông tin, tri thức và dịch vụ; tạo ra những phương thức mới trong học tập, lao động, kinh doanh; nâng cao hiệu quả quản lý và mở rộng kết nối giữa cá nhân, tổ chức và cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những vấn đề mới về dữ liệu, quyền riêng tư, an toàn thông tin, trách nhiệm của các chủ thể trên môi trường số và tác động của trí tuệ nhân tạo đối với đời sống xã hội. 

Vì vậy, Nhà nước cần nâng cao năng lực quản trị dựa trên dữ liệu, bảo đảm tính minh bạch và khả năng bảo vệ quyền của các chủ thể; pháp luật cần kịp thời điều chỉnh những quan hệ mới phát sinh từ sự phát triển của công nghệ. Các tổ chức, doanh nghiệp cần nâng cao trách nhiệm đối với dữ liệu và người sử dụng; người dân cần được trang bị năng lực để làm chủ môi trường số.

Tại hội thảo, các chuyên gia, nhà khoa học tập trung trao đổi về những vấn đề lý luận của xã hội số; tác động của chuyển đổi số đối với các thiết chế xã hội, gia đình, cộng đồng và đời sống con người; bất bình đẳng số, quản trị dữ liệu, quyền riêng tư và an ninh con người.

Các ý kiến đề xuất một số giải pháp về quản trị xã hội số, sử dụng dữ liệu có trách nhiệm, nâng cao năng lực dự báo và trách nhiệm giải trình; đồng thời chú trọng bảo vệ quyền riêng tư, an ninh con người và các giá trị nền tảng của xã hội.