Kiến tạo hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên số (kỳ 1): Chuyển từ tư duy "môn học" sang "hệ sinh thái"

Chuyển đổi số đang mở rộng khả năng tiếp cận, thực hành và sáng tạo nghệ thuật, đồng thời làm thay đổi môi trường hình thành thị hiếu thẩm mỹ. Những biến đổi này đòi hỏi giáo dục nghệ thuật đổi mới cả mục tiêu, phương thức đào tạo, hướng tới phát triển năng lực sáng tạo và bản lĩnh văn hóa của người học.

Đây là vấn đề trọng tâm được đặt ra tại Hội thảo khoa học quốc tế "Hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật Việt Nam trong kỷ nguyên số" do Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương tổ chức vừa qua tại Hà Nội.

Đổi mới tư duy giáo dục nghệ thuật

Sự phát triển nhanh của công nghệ số, nền tảng trực tuyến và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản môi trường tiếp nhận, thực hành và sáng tạo nghệ thuật. Bên cạnh phương thức học tập truyền thống, người học ngày càng có nhiều cơ hội tiếp cận các bộ sưu tập nghệ thuật, kho tư liệu di sản, chương trình biểu diễn và công cụ sáng tạo trên nền tảng số. Những thay đổi này đang đặt ra yêu cầu đổi mới mục tiêu và phương thức giáo dục nghệ thuật.

Theo PGS-TS Bùi Hoài Sơn (Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương), giáo dục nghệ thuật không thể tiếp tục được nhìn nhận chủ yếu như một số môn học hay hoạt động ngoại khóa trong nhà trường, mà cần được kiến tạo như một hệ sinh thái mở, liên thông giữa giáo dục, văn hóa, công nghệ, gia đình, cộng đồng, thiết chế văn hóa, nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo và các nền tảng số.

Ở đó, hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật được hiểu là mạng lưới tương tác giữa các chủ thể, thiết chế, nguồn lực, nền tảng, dữ liệu và không gian học tập cùng tham gia hình thành năng lực cảm thụ, sáng tạo và ứng xử văn hóa của con người trong suốt cuộc đời.

Cách hiểu này đưa giáo dục nghệ thuật ra khỏi giới hạn của một môn học, nhưng không làm mờ vai trò nền tảng của nhà trường; trái lại, đặt nhà trường vào vị trí hạt nhân kết nối với gia đình, thiết chế văn hóa, nghệ sĩ, cộng đồng, doanh nghiệp sáng tạo và môi trường số.

PGS-TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh: "Chuyển từ tư duy "môn học" sang tư duy "hệ sinh thái" trước hết là chuyển cách xác định mục tiêu".

Theo đó, nếu chỉ tập trung truyền đạt kiến thức, kỹ năng âm nhạc, mỹ thuật hay biểu diễn, giáo dục nghệ thuật sẽ bị giới hạn bởi chương trình, đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất. Ngược lại, để hình thành năng lực cảm thụ, biểu đạt, sáng tạo, hợp tác, đối thoại văn hóa và lựa chọn giá trị, nghệ thuật cần hiện diện trong nhiều môi trường, từ giáo dục chính quy đến không chính quy, từ trải nghiệm trực tiếp đến không gian ảo và học tập kết hợp.

Đáng nói, Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động nghệ thuật và giáo dục di sản văn hóa.

Theo chuyên gia, mục tiêu này không thể được hoàn thành chỉ bằng tăng thêm một vài tiết học trong thời khóa biểu. Nó đòi hỏi tái tổ chức quan hệ giữa trường học và hệ thống nhà hát, bảo tàng, thư viện, di tích, trung tâm văn hóa, không gian sáng tạo, nghệ nhân, nghệ sĩ, các cơ sở đào tạo nghệ thuật và doanh nghiệp công nghiệp văn hóa.

Mặt khác, điểm yếu không nhất thiết nằm ở sự thiếu vắng từng chủ thể, mà thường nằm ở chỗ các chủ thể hoạt động cạnh nhau nhưng chưa được kết nối thành một chuỗi giá trị giáo dục có mục tiêu chung, chuẩn chất lượng và cơ chế phối hợp ổn định.

Từ đây, PGS-TS Bùi Hoài Sơn lưu ý, đổi mới giáo dục nghệ thuật cần tránh 2 cực đoan: Hành chính hóa, coi giáo dục nghệ thuật chủ yếu là phong trào, hội thi, đợt hoạt động hoặc sự kiện ngắn hạn; chuyên môn hóa quá sớm, chỉ coi giáo dục nghệ thuật là con đường phát hiện và đào tạo tài năng chuyên nghiệp.

Phát triển năng lực sáng tạo và bản lĩnh văn hóa

Trong môi trường số, khả năng tiếp cận và tạo ra sản phẩm nghệ thuật ngày càng mở rộng, nhưng điều đó không đồng nghĩa với sự nâng cao về năng lực cảm thụ và sáng tạo. Thực tế này đặt ra yêu cầu giáo dục nghệ thuật không chỉ trang bị kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn bồi dưỡng năng lực đánh giá, lựa chọn và bản lĩnh văn hóa của người học.

Theo PGS-TS Bùi Hoài Sơn, công nghệ thay đổi cả cách tiếp cận, sáng tạo và phân phối nghệ thuật. Người học có thể khám phá di sản, các bộ sưu tập, thử nghiệm ý tưởng, hình ảnh, âm thanh bằng thiết bị cá nhân và AI. Tuy nhiên, tiếp cận rộng hơn chưa đồng nghĩa với trưởng thành về thẩm mỹ.

"Con người tiếp xúc với lượng nội dung nghệ thuật nhiều hơn chưa chắc đã có năng lực thẩm mỹ tốt hơn. Khi dòng nội dung được tổ chức bởi thuật toán, cái được nhìn thấy nhiều nhất không nhất thiết là cái có giá trị nhất, mà thường là cái tối ưu cho sự chú ý, tương tác hoặc doanh thu" - PGS Sơn phân tích.

Theo ông, video ngắn, nội dung gây sốc, công thức cảm xúc lặp lại và cơ chế "cuộn vô tận" có thể làm thay đổi nhịp tiếp nhận, làm giảm khả năng kiên nhẫn với những tác phẩm đòi hỏi thời gian, bối cảnh và chiều sâu.

Từ thực tế này, ông cho rằng, giáo dục nghệ thuật trong kỷ nguyên số phải giải quyết không chỉ vấn đề "tiếp cận cái đẹp", mà cả năng lực nhận biết cơ chế đang điều khiển sự chú ý của mình.

Đáng nói, sự xuất hiện của AI tạo sinh làm vấn đề trở nên phức tạp hơn. AI hỗ trợ phác thảo, mô phỏng, khám phá nhưng sản phẩm do mô hình tạo ra không thể đồng nhất với trải nghiệm, lao động và trách nhiệm sáng tạo của con người. Giáo dục nghệ thuật vì vậy cần quan tâm đến quyền tác giả, tính nguyên gốc, dữ liệu huấn luyện, thiên lệch thuật toán và việc sử dụng hình ảnh, giọng nói, phong cách của người khác khi chưa có sự đồng thuận.

Ở bình diện rộng hơn, tác động của công nghệ còn đặt ra vấn đề chủ quyền văn hóa số. Khi học liệu và công cụ sáng tạo chủ yếu dựa trên dữ liệu và chuẩn thẩm mỹ ngoại sinh, những sắc thái của tiếng Việt, nghệ thuật truyền thống, ký ức địa phương và tri thức cộng đồng có nguy cơ bị mờ đi trong quá trình tiêu chuẩn hóa thuật toán.

Từ những biến đổi này, PGS-TS Bùi Hoài Sơn đề xuất đặt "bản lĩnh thẩm mỹ" như một năng lực ngang hàng với kỹ năng sáng tạo.

"Bản lĩnh thẩm mỹ không có nghĩa là áp đặt một thị hiếu duy nhất hay dựng hàng rào trước giao lưu văn hóa" - ông phân tích - "Đó là khả năng tiếp nhận đa dạng nhưng không thụ động; biết thưởng thức nhưng cũng biết phân tích; hiểu giá trị lịch sử - văn hóa của biểu đạt; nhận ra thao túng cảm xúc, định kiến và logic tối ưu tương tác; biết tự lựa chọn, tự điều chỉnh và bảo vệ quyền tự chủ trong môi trường chú ý cạnh tranh".

Trên nền tảng bản lĩnh thẩm mỹ, PGS-TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh yêu cầu hình thành bản lĩnh văn hóa, giúp người học giữ được căn tính, chuẩn mực đạo đức và trách nhiệm cộng đồng, đồng thời cởi mở đối thoại, học hỏi và sáng tạo cùng thế giới.

Theo ông, giáo dục nghệ thuật trong kỷ nguyên số cần phát triển 4 nhóm năng lực: Cảm thụ và hiểu biết nghệ thuật; sáng tạo; phản biện thuật toán; trách nhiệm văn hóa. Bốn nhóm năng lực này giúp chuyển trọng tâm từ "biết làm một sản phẩm nghệ thuật" sang "biết sống, sáng tạo và lựa chọn có trách nhiệm trong môi trường văn hóa số".

Để những yêu cầu về năng lực và trách nhiệm văn hóa được thể hiện trong thực tế, các cơ sở đào tạo cần cụ thể hóa thành nội dung, phương pháp giảng dạy và hoạt động thực hành sáng tạo của người học.

Ở góc độ này, TS Nguyễn Hoa Mai (Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) nhấn mạnh: "Trong hệ thống giáo dục và đào tạo, đào tạo nghệ thuật giữ một vị trí đặc thù. Đây là lĩnh vực vừa truyền thụ tri thức và kỹ năng chuyên môn, vừa trực tiếp hình thành năng lực thẩm mỹ, tư duy sáng tạo, nhân cách nghề nghiệp và ý thức về bản sắc văn hóa dân tộc của người học".

Tuy nhiên, đặc thù của nghệ thuật vốn đề cao tự chủ sáng tạo, cá tính nghệ sĩ và tinh thần phá cách cũng đặt ra yêu cầu cân bằng giữa tự chủ sáng tạo với các định hướng giá trị mang tính chuẩn mực. Yêu cầu này càng trở nên phức tạp trong bối cảnh chuyển đổi số, khi nền tảng công nghệ, thuật toán và kinh tế chú ý có xu hướng chi phối cách người học sáng tạo, công bố và định vị bản thân trong nghề nghiệp, đặt ra nguy cơ lệch chuẩn nếu thiếu định hướng giá trị phù hợp.

Từ đó, TS Nguyễn Hoa Mai nhấn mạnh yêu cầu cụ thể hóa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong đào tạo nghệ thuật. Kết quả nghiên cứu của chuyên gia này cho thấy, người học có sự đồng thuận cao về các giá trị văn hóa và trách nhiệm nghề nghiệp, nhưng còn thiếu tự tin khi vận dụng những giá trị đó vào thực hành sáng tạo, nhất là trong việc kết hợp chất liệu truyền thống với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.

Để thu hẹp khoảng cách này, TS Mai đề xuất mở rộng các hoạt động trải nghiệm trực tiếp với di sản văn hóa, nghệ sĩ, nghệ nhân; đồng thời tăng cường các bài tập, dự án thực hành để người học vận dụng chất liệu và giá trị văn hóa dân tộc vào sản phẩm sáng tạo của mình, thay vì chỉ tiếp nhận những nội dung này dưới dạng lý thuyết.

Những yêu cầu này cũng đặt giáo dục nghệ thuật trong định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Nghị quyết xác định đây là đột phá quan trọng hàng đầu, đồng thời đặt ra nhiệm vụ đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu mới. Đối với giáo dục nghệ thuật, định hướng này đòi hỏi chuyển đổi số phải gắn với phát triển năng lực sáng tạo, tư duy độc lập, khả năng làm chủ công nghệ và trách nhiệm của người học trong thực hành nghề nghiệp.

Như vậy, đổi mới giáo dục nghệ thuật trong kỷ nguyên số không chỉ là trang bị thêm công cụ, mà còn là đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp đào tạo. Trong đó, việc phát triển năng lực sáng tạo cần gắn với bồi dưỡng bản lĩnh thẩm mỹ, trách nhiệm văn hóa và khả năng vận dụng các giá trị văn hóa dân tộc vào hoạt động nghệ thuật, góp phần đào tạo những chủ thể sáng tạo có năng lực chuyên môn và khả năng thích ứng với môi trường số.

(Còn tiếp)