Hướng tới giải thưởng thiếu nhi Dế Mèn 2026: "Chân trời rộng mở" cho văn học thiếu nhi Việt Nam

Văn học thiếu nhi Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội phát triển, đặc biệt với sự góp mặt ngày càng nổi bật của những người viết trẻ. Trước cả những thuận lợi lẫn thách thức của đời sống đương thời, đội ngũ này cho thấy sự tự ý thức ngày càng rõ về nghề viết, đồng thời mở ra nhiều kỳ vọng cho diện mạo mới của văn học thiếu nhi hiện nay.

Đây là vấn đề được gợi mở tại tọa đàm Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ vừa diễn ra tại Hà Nội do NXB Kim Đồng phối hợp cùng Khoa Văn học, Trường ĐH KHXH&NV tổ chức.

Từ câu chuyện của những người viết trẻ

Thực tiễn cho thấy, đội ngũ sáng tác cho thiếu nhi hiện nay, đặc biệt là những người viết trẻ đang bước vào văn chương với ý thức nghề nghiệp rõ ràng hơn, nhiều tự vấn hơn và cũng đối diện trực diện hơn với những áp lực của đời sống đương thời.

Trước hết, phần lớn các tác giả trẻ đều đến với văn học thiếu nhi từ những thôi thúc mang tính tự thân.

Tác giả Giáp Thị Thùy Dương cho biết, chị đến với viết văn như một cách để hiểu chính mình. Là người hướng nội, chị từng trải qua cảm giác cô đơn, khó hòa nhập trong tuổi dậy thì và nhận ra có nhiều đứa trẻ cũng đang ở trong trạng thái này.

Được đào tạo bài bản về viết văn, tác giả Phạm Thu Hà cho rằng, không tồn tại một "công thức" chung cho văn học thiếu nhi. Theo chị, điều quan trọng nhất luôn là câu chuyện mà người viết thực sự muốn kể. Nếu mọi tác phẩm đều đi theo một công thức định sẵn, sự độc đáo - thứ làm nên sức sống của văn chương - sẽ biến mất.

Còn với tác giả Nguyễn Hoàng Diệu Thủy, hành trình đến với sáng tác lại là một quá trình tích tụ: Đọc sách, dịch thuật, biên tập rồi mới cầm bút viết cho thiếu nhi ở độ tuổi gần 40. Chị cho biết chính những đứa trẻ trong gia đình đã giúp mình kết nối lại với thế giới tuổi thơ, một thế giới mà người lớn đôi khi chỉ nhận ra giá trị khi đã đi qua quá xa.

Từ những lựa chọn cá nhân, việc viết cho thiếu nhi hiện nay cũng đặt ra không ít thách thức đối với người viết trẻ. Trước hết, đó là áp lực đến từ chính môi trường tiếp nhận của trẻ em hôm nay.

Từ trải nghiệm của một giáo viên thường xuyên tiếp xúc với học sinh, tác giả Phạm Thu Hà thẳng thắn cho rằng, viết cho thiếu nhi hiện nay giống như bước vào "một cuộc chiến gần như chắc chắn thua". Theo chị, trẻ em lớn lên cùng màn hình điện thoại, video ngắn và các nền tảng giải trí đa giác quan sẽ khó kiên nhẫn với những trang sách đòi hỏi sự tập trung và trí tưởng tượng.

Tuy nhiên, tác giả này không nhìn thực tế này bằng sự bi quan. Theo chị, văn học thiếu nhi không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của tác giả, mà cần đến vai trò của gia đình và xã hội trong việc hình thành thói quen đọc sách cho trẻ. Một cuốn sách có thể mang đến khả năng tưởng tượng, sự đồng cảm và chiều sâu cảm xúc. Đây là những giá trị khó thay thế bằng nội dung số. Nhưng để có được điều này, người lớn phải đủ kiên nhẫn để đồng hành cùng trẻ.

Không chỉ đối diện áp lực từ đời sống số, người viết trẻ còn phải đối mặt với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI). Tác giả Nguyễn Hoàng Diệu Thủy cho rằng: "AI sẽ giỏi hơn những người viết trung bình".

Theo chị, nếu AI có thể tạo ra những nội dung ở mức "an toàn" và "trung bình" nhanh hơn con người, thì người viết càng phải tìm kiếm tiếng nói riêng và chiều sâu cá nhân của mình. Điều làm nên giá trị của văn chương không nằm ở tốc độ sản xuất nội dung, mà ở trải nghiệm sống, cảm xúc và khả năng tạo ra những thế giới chỉ con người mới có thể hình dung bằng cảm xúc thật.

Từ những chia sẻ thực tế này có thể thấy diện mạo văn học thiếu nhi đương thời đang có những chuyển động đáng kể từ chính đội ngũ người viết trẻ.

Họ không bước vào sáng tác bằng những cảm hứng đơn thuần. Họ ý thức rõ áp lực của nghề viết, sức ép của công nghệ, sự thay đổi trong thói quen tiếp nhận của độc giả nhỏ tuổi. Từ đây, đội ngũ này đang tìm cách mở rộng đề tài, thử nghiệm cách kể chuyện mới và tìm kiếm sự đồng hành.

Một chân trời rất rộng mở…

Ở góc nhìn rộng hơn, nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng cho rằng những chuyển động gần đây của đời sống văn học cho thấy: "Tương lai của văn học thiếu nhi Việt Nam rất khả quan, với một chân trời rất rộng mở".

Điều này không chỉ thể hiện ở sự xuất hiện của các cây bút trẻ, mà còn ở việc văn học thiếu nhi đang ngày càng được quan tâm bằng những hoạt động nghề nghiệp, phong trào cụ thể, có chiều sâu và mang tính hệ thống hơn trước.

Ông Thắng dẫn chứng về Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn do báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) tổ chức từ năm 2020 đến nay. Qua các mùa giải, giải thưởng đã vinh danh 4 Hiệp sĩ Dế Mèn, trong đó có những tên tuổi lớn như Nguyễn Nhật Ánh - người được xem là "ông vua truyện thiếu nhi"; Lý Lan - dịch giả của bộ Harry Potter tại Việt Nam; hoặc Trần Đức Tiến với nhiều tác phẩm đồng thoại nổi bật. Không chỉ tôn vinh những tác giả tên tuổi, giải thưởng còn tạo cơ hội để nhiều cây bút trẻ, gương mặt mới được phát hiện và ghi nhận.

Đồng quan điểm, TS Trịnh Đặng Nguyên Hương (Viện Văn học) cho rằng, vài năm trở lại đây, văn học thiếu nhi đã có thêm nhiều hoạt động thiết thực để hỗ trợ người viết cũng như đưa tác phẩm đến gần hơn với độc giả.

TS Hương minh chứng từ những hoạt động của NXB Kim Đồng trong thời gian qua như tổ chức Giải thưởng Văn học Kim Đồng, các chương trình đồng hành, khuyến khích người viết trẻ, các hoạt động giao lưu, kết nối giữa tác giả và bạn đọc nhỏ tuổi.

Theo bà, đây là những hoạt động "rất thiết thực, rất quý giá", bởi không chỉ góp phần kích thích sáng tác mà còn giúp văn học thiếu nhi hiện diện rõ hơn trong đời sống của độc giả. Đó là những cách làm để văn học thiếu nhi ngày càng phát triển.

Ở khía cạnh khác, nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng nhấn mạnh tới quy mô độc giả. Ông cho rằng, đây là "dư địa văn hóa" rất lớn của văn học thiếu nhi Việt Nam hiện nay.

Theo chuyên gia này, để văn học thiếu nhi phát triển ngang tầm với yêu cầu của kỷ nguyên mới, cần nhìn thấy quy mô rất lớn của cộng đồng độc giả tiềm năng. Việt Nam hiện có hơn 102 triệu dân trong nước cùng khoảng 6 triệu người Việt Nam ở nước ngoài. Chỉ tính riêng lực lượng học sinh từ tiểu học đến phổ thông đã lên tới hàng chục triệu người, chưa kể sinh viên đại học và những người trưởng thành vẫn có nhu cầu đọc văn học thiếu nhi.

"Đây chính là dư địa văn hóa, là chân trời rộng mở, nếu biết cách khai phá, sẽ mang lại những giá trị vô giá" - ông nhấn mạnh.

"Càng hào phóng bao nhiêu, càng lãi bấy nhiêu"

Đối với sự phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam hiện nay, điều đáng mừng là chúng ta đang có một đội ngũ sáng tác cho thiếu nhi "trẻ khỏe, tài năng, năng động, dám làm, dám chịu trách nhiệm". Tuy nhiên, để lực lượng này có thể phát triển bền vững, điều quan trọng nằm ở chính sách.

"Để văn học thiếu nhi phát triển bền vững, phải nhìn nhận đây là một bộ phận quan trọng của sinh thể văn chương Việt Nam hiện đại" - nhà phê bình Bùi Việt Thắng nhấn mạnh - "Vì thế, cần có những chính sách văn hóa linh hoạt, sáng tạo, cụ thể, sát thực tế, có hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả để kích thích lĩnh vực này phát triển".

Theo chuyên gia này, hiện nay, vai trò của văn hóa ngày càng được xác lập rõ ràng, không cần phải bàn cãi. Nhưng vấn đề ở chỗ chính sách văn hóa, tức việc thể chế hóa các chủ trương của Đảng và Nhà nước, vẫn còn nhiều điều cần bàn.

Trong đó, một trong những điều cần đặc biệt quan tâm hiện nay là phải đầu tư cho văn học thiếu nhi một cách hào phóng, rộng rãi và tương xứng để kích hoạt sự phát triển của lĩnh vực này.

"Chính sách văn hóa là để làm gì? Là để tạo điều kiện, để kích thích năng lực của mỗi cá nhân cầm bút sáng tác. Với sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt là sáng tác văn học thiếu nhi, tài năng thuộc về từng cá nhân. Sáng tác văn học nghệ thuật là lĩnh vực có tính cá thể hóa rất cao" - ông Thắng phân tích - "Trong sáng tạo nghệ thuật, cụ thể là sáng tác cho thiếu nhi, các chính sách văn hóa, các quy định, cơ chế ứng xử… càng hào phóng bao nhiêu thì chúng ta càng lãi nhiều giá trị bấy nhiêu. Mà cái lãi của văn học nghệ thuật là vô biên".

Từ góc nhìn này, nhà phê bình Bùi Việt Thắng kỳ vọng những người sáng tác trẻ nếu được tạo điều kiện tốt hơn thì tác phẩm của họ chắc chắn sẽ tốt hơn nữa. Thực tế, nhiều tác giả hiện nay dù điều kiện hạn chế vẫn viết rất tốt, đó đã là dấu hiệu của tài năng văn chương. Nhưng nếu được đầu tư, cổ vũ, động viên, được chăm sóc tốt hơn thì trong tương lai rất gần họ sẽ còn có những tác phẩm giá trị hơn nữa.