Kinh tế thể thao Việt Nam không thể lớn nếu giá trị vẫn rò rỉ qua đường link lậu, hàng giả, hợp đồng mơ hồ và cách khai thác hình ảnh vận động viên thiếu chuẩn mực.

Muốn phát triển thành một thị trường có trật tự, thể thao Việt Nam phải bắt đầu từ việc xác lập, bảo vệ và khai thác tài sản trí tuệ như tài sản kinh tế.

Một tín hiệu chính sách đáng chú ý là ngày 7/5/2026, Cục Bản quyền tác giả thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) thuộc Bộ Công an đã ký Chương trình phối hợp công tác về tăng cường quản lý và thực thi pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số giai đoạn 2026-2029.

Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) và Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) ký kết Chương trình phối hợp công tác về tăng cường quản lý và thực thi pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số giai đoạn 2026-2029. Ảnh: Huy Thông

Chương trình tập trung vào tuyên truyền nâng cao nhận thức, tổ chức các đợt cao điểm phòng chống vi phạm bản quyền, phối hợp phát hiện và xử lý nghiêm hành vi vi phạm trên không gian mạng, đồng thời hoàn thiện cơ sở pháp lý để đấu tranh với các hành vi xuyên biên giới. Với thể thao, đây là bước đi có ý nghĩa trực tiếp: bản quyền phát sóng, clip trận đấu, hình ảnh vận động viên, dữ liệu người hâm mộ và nội dung số đều có thể bị xâm phạm rất nhanh trên Internet.

Tuy nhiên, thực thi pháp luật mới là một phần của lời giải. Kinh tế thể thao không thể phát triển nếu chỉ xử lý từng vụ việc sau khi vi phạm đã xảy ra. Điều cần thiết hơn là xây dựng một thị trường quyền ngay từ đầu: quyền được xác lập rõ, hợp đồng được chuẩn hóa, tài sản được đăng ký, sản phẩm chính hãng được phát triển, người tiêu dùng được dẫn dắt tới kênh hợp pháp.

Từ góc nhìn pháp lý, luật sư Tám Trần, Công ty IPCom Việt Nam, cho rằng điểm yếu phổ biến của các chủ thể thể thao Việt Nam không phải là không có giá trị, mà là không biết biến giá trị thành quyền có thể bảo vệ và khai thác.

"Trong thể thao, giá trị có thể nằm ở tên giải, logo, hình ảnh vận động viên, tín hiệu phát sóng, clip highlight, dữ liệu người tham gia, áo đấu, vật phẩm lưu niệm hay cộng đồng người hâm mộ. Nhưng nếu những giá trị này không được đăng ký, không được ghi nhận trong hợp đồng, không có quy chế cấp phép và không có cơ chế xử lý vi phạm, chúng chỉ dừng lại ở mức tiềm năng".

Theo góc nhìn này, một giải đấu muốn làm kinh tế phải xử lý sở hữu trí tuệ ngay từ giai đoạn thiết kế. Tên giải, biểu tượng, bộ nhận diện cần được rà soát khả năng bảo hộ. Hợp đồng tài trợ phải quy định rõ nhà tài trợ được sử dụng thương hiệu, hình ảnh, clip, dữ liệu trong phạm vi nào. Hợp đồng truyền thông phải phân tầng quyền phát sóng trực tiếp, phát lại, highlight, clip ngắn, ảnh, hậu trường và nội dung mạng xã hội.

Đội hình đội tuyển Việt Nam tại trận chung kết tại môn Bóng đá nam tại SEA Games 33. Ảnh: Minh Quyết - PV TTXVN tại Thái Lan

Với vận động viên, quyền hình ảnh cần được nhìn như một tài sản độc lập. Một vận động viên có thể cùng lúc thuộc câu lạc bộ, tham gia đội tuyển, thi đấu tại giải, xuất hiện trong chiến dịch của nhà tài trợ và có hợp đồng cá nhân. Nếu không phân định rõ quyền sử dụng hình ảnh, xung đột lợi ích rất dễ xảy ra.

Đề xuất pháp lý quan trọng là xây dựng bộ hợp đồng mẫu và hướng dẫn thực hành về sở hữu trí tuệ trong thể thao: hợp đồng quyền hình ảnh vận động viên, hợp đồng tài trợ, hợp đồng bản quyền truyền thông, hợp đồng cấp phép sản phẩm chính hãng và quy chế sử dụng thương hiệu giải đấu.

Trong nhiều năm, thể thao Việt Nam quen vận hành theo tư duy thành tích, phong trào và tổ chức sự kiện. Cách tiếp cận đó vẫn cần thiết, nhưng chưa đủ cho giai đoạn mới. Khi thể thao trở thành lĩnh vực tiêu dùng, dịch vụ, truyền thông và giải trí, các chủ thể thể thao phải biết quản trị tài sản vô hình.

"Muốn có kinh tế thể thao, trước hết phải biết thể thao đang có tài sản gì. Một giải đấu có tài sản. Một câu lạc bộ có tài sản. Một vận động viên có tài sản. Vấn đề là các tài sản đó đã được gọi tên, định giá và bảo vệ chưa? Đó là câu hỏi cần được cơ quan quản lý trả lời.

Đội tuyển nữ Việt Nam tại giải AFF Cup nữ 2025. Ảnh: Minh Quyết - TTXVN

Từ góc nhìn chính sách, sở hữu trí tuệ cần được coi là hạ tầng mềm của kinh tế thể thao. Nếu sân bãi, nhà thi đấu, trung tâm huấn luyện là hạ tầng cứng, thì bản quyền, thương hiệu, quyền hình ảnh, dữ liệu, hợp đồng và cơ chế cấp phép là hạ tầng mềm. Thiếu hạ tầng mềm, thể thao có thể sôi động về hoạt động nhưng khó tích tụ thành giá trị kinh tế.

Bên cạnh đó việc cần làm trong thời gian tới là xây dựng hướng dẫn cho các liên đoàn, câu lạc bộ, đơn vị tổ chức giải và vận động viên về quản trị tài sản trí tuệ. Mỗi chủ thể cần biết tài sản nào phải đăng ký, quyền nào có thể cấp phép, hợp đồng nào cần chuẩn hóa, vi phạm nào cần báo cáo và cơ chế phối hợp xử lý ra sao.

Ở cấp rộng hơn, Việt Nam cần từng bước hình thành bản đồ tài sản trí tuệ trong thể thao. Bản đồ này không chỉ giúp quản lý tốt hơn, mà còn giúp doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội đầu tư. Khi quyền rõ ràng, nhà tài trợ mới có căn cứ để bỏ tiền. Khi bản quyền được bảo vệ, nhà đài và nền tảng số mới có động lực trả phí. Khi thương hiệu câu lạc bộ được quản trị, sản phẩm chính hãng mới có cơ hội phát triển.

Từ phía doanh nghiệp, vấn đề sở hữu trí tuệ trong thể thao hiện ra rất cụ thể qua câu chuyện hàng giả, hàng nhái và sản phẩm chính hãng.

Hàng giả không chỉ gây thiệt hại doanh thu, mà còn làm suy giảm niềm tin vào thị trường. Khi một sản phẩm nhái dùng nhãn hiệu thể thao được bán rộng rãi với giá rẻ, doanh nghiệp chính hãng bị cạnh tranh không công bằng. Người tiêu dùng có thể mua phải sản phẩm chất lượng thấp. Thương hiệu bị ảnh hưởng, trong khi chi phí đầu tư cho thiết kế, phân phối, quảng bá và bảo hộ nhãn hiệu không được bù đắp.

"Nữ hoàng điền kinh" Nguyễn Thị Oanh sau khi giành HCV nội dung chạy 5000m nữ, lập kỷ lục 5 lần liên tiếp giành "ngôi vương" ở nội dung này tại các kỳ SEA Games. Ảnh: Minh Quyết - PV TTXVN tại Thái Lan

Trao đổi với Thể thao và Văn hoá, đại diện Công ty cổ phần Động Lực bày tỏ quan điểm: "Chống hàng giả không phải chỉ là việc bảo vệ một doanh nghiệp. Đó là bảo vệ môi trường kinh doanh chính hãng trong thể thao. Nếu hàng nhái phổ biến hơn hàng thật, doanh nghiệp sẽ không còn động lực đầu tư nghiêm túc vào thiết kế, chất lượng và tài trợ thể thao".

Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng nhìn nhận không thể chỉ trông vào xử phạt. Muốn người tiêu dùng chọn sản phẩm chính hãng, sản phẩm phải tốt, dễ mua, giá phù hợp và có giá trị biểu tượng. Người hâm mộ cần thấy rằng mua áo đấu chính hãng, phụ kiện chính hãng hay sản phẩm đồng thương hiệu là cách ủng hộ câu lạc bộ, vận động viên và giải đấu.

Ông Santi Lothong, Chủ tịch Liên đoàn Thể thao điện tử châu Á (giữa) trao cờ đại hội cho đại diện Việt Nam - quốc gia đăng cai Đại hội Thể thao điện tử châu Á (Asian Esports Games) lần thứ hai vào năm 2026 (AEG 2026) . Ảnh: TTXVN

Vì vậy, đại diện công ty Động Lực đề xuất cần có liên kết ba bên: câu lạc bộ hoặc giải đấu cung cấp thương hiệu và cộng đồng người hâm mộ; doanh nghiệp cung cấp năng lực sản xuất, thiết kế, phân phối; cơ quan quản lý và lực lượng thực thi bảo vệ thị trường khỏi hàng giả, hàng nhái.

Nếu làm được, sản phẩm chính hãng sẽ không còn là phần phụ của thể thao. Nó trở thành một nguồn thu hợp pháp, giúp dòng tiền của người hâm mộ quay trở lại với hệ sinh thái thể thao.

Từ các góc nhìn trên, có thể thấy kinh tế thể thao Việt Nam cần một chương trình hành động rõ hơn về sở hữu trí tuệ. Không nên dừng ở khẩu hiệu "khai thác tiềm năng", mà phải đi vào việc cụ thể.

Theo luật sư Tám Trần, thứ nhất, cần phải lập bản đồ tài sản trí tuệ thể thao. Cụ thể, mỗi liên đoàn, câu lạc bộ, giải đấu và sự kiện cần rà soát tài sản đang có: tên gọi, logo, biểu tượng, bản quyền nội dung, quyền phát sóng, quyền tài trợ, quyền hình ảnh vận động viên, dữ liệu người tham gia, sản phẩm chính hãng. Không gọi tên được tài sản thì không thể định giá và khai thác.

Ở nội dung cá nhân 10m súng ngắn hơi nữ, Trịnh Thu Vinh giành HCV với thành tích 242,7 điểm, phá kỷ lục SEA Games và Nguyễn Thùy Trang giành HCB. Ảnh: Nguyên Khang - TTXVN

Thứ hai, chuẩn hóa hợp đồng quyền: Bản quyền truyền thông, quyền hình ảnh, quyền tài trợ, quyền dữ liệu, quyền sử dụng thương hiệu phải được ghi rõ trong hợp đồng. Đặc biệt, quyền hình ảnh vận động viên cần được chuẩn hóa để tránh tình trạng mỗi bên hiểu một cách, khai thác một kiểu.

Thứ ba, tăng tốc thực thi trên môi trường số: Livestream lậu và website vi phạm bản quyền thể thao cần được xử lý nhanh hơn. Ngoài chặn tên miền, cần phối hợp với nền tảng số, nhà mạng, đơn vị quảng cáo, trung gian thanh toán để cắt dòng lợi ích của các mô hình vi phạm. Cơ chế phối hợp giữa Cục Bản quyền tác giả và A05 là tín hiệu quan trọng, nhưng phải được chuyển hóa thành các quy trình phản ứng nhanh cho từng lĩnh vực, trong đó có thể thao.

Trong 2 ngày 8 và 9/5/2026, Ngày hội Game Việt Nam - Vietnam GameVerse 2026 đã diễn ra sôi động tại Thành phố Hồ Chí Minh, dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực đưa ngành công nghiệp game trở thành một mũi nhọn của kinh tế số Việt Nam. Ảnh: Hữu Duyên - TTXVN

Thứ tư, phát triển sản phẩm chính hãng: Chống hàng giả cần đi cùng xây dựng thị trường hàng thật. Câu lạc bộ, giải đấu, vận động viên và doanh nghiệp cần hợp tác phát triển áo đấu, vật phẩm lưu niệm, sản phẩm đồng thương hiệu, sản phẩm số. Sản phẩm chính hãng phải có chất lượng, câu chuyện, kênh phân phối và mức giá phù hợp.

Thứ năm, xây dựng văn hóa tiêu dùng hợp pháp: Người xem cần hiểu rằng xem lậu không phải hành vi vô hại. Mỗi lượt xem lậu làm giảm giá trị bản quyền. Mỗi sản phẩm nhái làm suy yếu doanh nghiệp chính hãng. Mỗi hình ảnh vận động viên bị dùng tùy tiện làm mất đi cơ hội tạo tài sản cho người thi đấu. Kinh tế thể thao chỉ phát triển khi người hâm mộ chuyển từ tình yêu cảm xúc sang hành vi tiêu dùng có trách nhiệm.

Đại diện Việt Nam - Team Fancy United Esports vui mừng giành chiến thắng chung cuộc 2-0 trước BOOM Esports từ Indonesia trong nội dung VALORANT tại sự kiện APAC Predator League 2026. Ảnh: TTXVN

Kinh tế thể thao Việt Nam không thiếu nhu cầu, người hâm mộ hay doanh nghiệp quan tâm. Điều còn thiếu là một hệ thống đủ mạnh để giữ lại giá trị do thể thao tạo ra.

Hệ thống ấy bắt đầu từ sở hữu trí tuệ: bản quyền được bảo vệ, thương hiệu được đăng ký, sản phẩm chính hãng được phát triển, hình ảnh vận động viên được khai thác bằng hợp đồng, dữ liệu và nội dung số được quản trị đúng luật.

Khi giá trị không còn rò rỉ qua đường link lậu, hàng giả, thỏa thuận mơ hồ và khai thác hình ảnh tùy tiện, thể thao mới có nguồn lực để tái đầu tư. Đó là lúc kinh tế thể thao không còn là khẩu hiệu về tiềm năng, mà trở thành một thị trường có trật tự, có niềm tin và có khả năng lớn lên bằng chính giá trị của mình.