Kinh tế thể thao Việt Nam hội tụ đầy đủ các điều kiện để bứt phá. Báo cáo chuyên ngành chỉ rõ sự hình thành của một thế hệ "người tiêu dùng thể thao" sẵn sàng chi trả cho các dịch vụ và trải nghiệm chất lượng cao.

Dù vậy, những nền tảng thuận lợi này chưa thể chuyển hóa thành một ngành công nghiệp quy mô lớn. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ thực trạng thị trường quyền Sở hữu trí tuệ còn mỏng, khiến hệ sinh thái thể thao phát triển tự phát, rời rạc và thiếu vắng cơ chế kết nối chuỗi giá trị.

Nền tảng xã hội của Việt Nam đang tạo ra một không gian vô cùng thuận lợi cho kinh tế thể thao.

Tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2025, dân số Việt Nam ước tính là 101.896.973 người, tăng 596.892 người so với dân số 101.300.081 người năm trước. Trong năm 2026, dân số của Việt Nam dự kiến sẽ tăng 560.916 người và đạt 102.457.889 người vào đầu năm 2027.

Theo bảng phân loại quốc gia thường niên được World Bank công bố ngày 1/7, Việt Nam chính thức được nâng từ nhóm thu nhập trung bình thấp lên nhóm thu nhập trung bình cao, với GNI bình quân đầu người tăng từ 4.490 USD (năm 2024) lên 4.970 USD (năm 2025) - vượt ngưỡng 4.636 USD áp dụng từ 1/7/2026.

Phong trào TDTT quần chúng diễn ra sôi nổi, thu hút đông đảo người dân tham gia, góp phần nâng cao sức khỏe và đời sống tinh thần trong cộng đồng. Ảnh: TTXVN

Sự tăng trưởng ổn định của nền kinh tế đi kèm với sự mở rộng nhanh chóng của tầng lớp trung lưu tạo ra một thị trường nội địa dồi dào sức mua. Nhu cầu phân bổ tài chính cá nhân cho các mục tiêu chăm sóc sức khỏe, giải trí và trải nghiệm thể thao ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc.

Sự chuyển dịch mang tính cấu trúc này được khắc họa rõ nét trong "Báo cáo Kinh tế thể thao Việt Nam 2026" do Vietcontent công bố. Báo cáo phân tích quá trình thay đổi mô hình vận hành của thể thao nước nhà: từ mô hình truyền thống gắn liền với hoạt động rèn luyện sức khỏe phong trào, thi đấu giành huy chương thành tích cao, tiến tới mô hình hiện đại hướng đến việc cung cấp dịch vụ, trải nghiệm và gia tăng giá trị thương mại.

Hiện nay, nhóm công chúng này đã sẵn sàng đóng vai trò người tiêu dùng thực thụ. Họ chủ động tìm kiếm các trải nghiệm giải trí, thể hiện bản sắc cá nhân, đồng ý chi trả mức phí cao để sở hữu thiết bị tập luyện cao cấp, thuê dịch vụ huấn luyện viên cá nhân, mua vé tham dự các sự kiện quy mô lớn và kết hợp du lịch thể thao.

Phong trào thể thao giúp nâng cao sức khỏe mà còn lan tỏa lối sống lành mạnh. Ảnh: Lê Đông - TTXVN

Đây chính là lớp khách hàng tiềm năng có năng lực nuôi dưỡng một hệ sinh thái thể thao hoàn toàn mới. Nhu cầu của nhóm khách hàng này đã vượt xa các tiêu chuẩn cơ bản. Người tiêu dùng thể thao hiện đại khát khao sử dụng sản phẩm hàng hóa hợp pháp, tiếp cận những thương hiệu đáng tin cậy, theo dõi nội dung truyền thông có bản quyền.

Họ mong muốn tham gia các sự kiện được tổ chức chuyên nghiệp, chiêm ngưỡng các vận động viên được bảo vệ hình ảnh chặt chẽ và chứng kiến quyền lợi của các nhà tài trợ được thực thi đầy đủ. Để đáp ứng hệ thống nhu cầu phức tạp này, thể thao buộc phải thiết lập một trật tự vận hành mới. Trật tự ấy lấy Sở hữu trí tuệ làm trung tâm.

Thực trạng thị trường thể thao Việt Nam hiện nay được báo cáo của Vietcontent đúc kết bằng một nhận định sắc sảo: "Tự phát nhưng thiếu liên kết". Các yếu tố nền tảng cấu thành nền kinh tế thể thao đã hình thành tự nhiên, bao gồm hoạt động tổ chức sự kiện, vận hành câu lạc bộ chuyên nghiệp, cung cấp dịch vụ huấn luyện, kinh doanh trang thiết bị, truyền thông số. Tuy nhiên, các cấu phần này tồn tại rời rạc, chưa thể tích tụ thành một hệ sinh thái công nghiệp quy mô lớn.

Việt Nam hoàn toàn không thiếu các hoạt động thể thao sôi nổi. Các giải chạy phong trào xuất hiện liên tục ở nhiều địa phương. Bóng đá tiếp tục duy trì sức hút xã hội to lớn. Các bộ môn như bóng rổ, bóng chuyền, golf, võ thuật, thể thao điện tử (eSports), pickleball, thể thao học đường và thể thao cộng đồng đều cho thấy dư địa phát triển cực kỳ rộng mở. Các phòng tập thể hình cao cấp, dịch vụ huấn luyện cá nhân, nhãn hàng trang phục thể thao cùng các nền tảng sáng tạo nội dung đang cùng nhau tạo nên một bức tranh thị trường năng động chưa từng có.

Đông đảo người dân tham gia giải chạy hưởng ứng Tháng hành động phòng, chống ma túy năm 2026 với chủ đề “Chung một quyết tâm xây dựng xã, phường, đặc khu không ma túy”. Ảnh: Phạm Kiên - TTXVN

Điểm nghẽn thực sự xuất hiện trong tư duy quản trị. Nhiều hoạt động vẫn đang vận hành theo logic tổ chức sự kiện ngắn hạn. Một giải thi đấu có thể thu hút số lượng người tham gia đông đảo, tạo ra hiệu ứng truyền thông mạnh mẽ trong vài ngày, kêu gọi thành công một vài nhà tài trợ, sau đó khép lại hoàn toàn. 

Giá trị thương hiệu của giải đấu, khối lượng dữ liệu khổng lồ của người tham gia, hình ảnh vận động viên thi đấu, nội dung truyền thông sản sinh trong quá trình tổ chức, các sản phẩm lưu niệm phái sinh hầu như chưa được định hình và thiết kế như những tài sản dài hạn.

Một câu lạc bộ chuyên nghiệp có thể sở hữu lượng người hâm mộ trung thành, tự hào về màu cờ sắc áo, bề dày lịch sử và dàn cầu thủ danh tiếng. Tuy nhiên, nếu thương hiệu câu lạc bộ chưa được quản trị bài bản, sản phẩm lưu niệm chính hãng chưa đủ sức cạnh tranh với hàng giả, bản quyền nội dung truyền thông trên mạng xã hội chưa được rạch ròi, năng lực khai thác giá trị thương mại sẽ bị giới hạn ở mức rất thấp.

Tương tự, một cá nhân vận động viên có thể tạo ra cảm xúc xã hội bùng nổ sau khi giành thành tích quốc tế. Nếu thiếu hụt các hợp đồng bảo vệ quyền hình ảnh, vắng bóng đội ngũ đại diện chuyên nghiệp, thiếu chiến lược xây dựng thương hiệu cá nhân dài hạn, giá trị truyền thông của ngôi sao đó sẽ nhanh chóng trôi qua trong một chu kỳ ngắn ngủi.

Các vận động viên tham gia Giải chạy VnExpress Marathon Hải Phòng 2025. Ảnh: TTXVN

Kinh tế thể thao muốn đạt được sự tăng trưởng bền vững đòi hỏi một thị trường quyền đủ độ dày dặn. Hệ thống này bao gồm quyền phát sóng truyền hình, quyền sử dụng hình ảnh, quyền sở hữu thương hiệu, quyền tài trợ, quyền cấp phép sản xuất hàng hóa, quyền khai thác dữ liệu người dùng, quyền sản xuất nội dung số.

Tại các nền thể thao phát triển, khối lượng quyền này được phân tầng chi tiết, tiến hành định giá chuyên nghiệp, bán theo từng gói sản phẩm, giới hạn theo thời gian, ranh giới lãnh thổ và nền tảng phát sóng.

Người hâm mộ bóng đá theo dõi trận đấu tại một quán cà phê trên địa bàn phường Long Xuyên, tỉnh An Giang. Ảnh: Thanh Sang - TTXVN

Đối chiếu với thực tiễn tại Việt Nam, rất nhiều loại quyền chưa được các chủ thể xác lập rõ ràng ngay từ vạch xuất phát. Bản quyền truyền thông thể hiện rõ nhất khoảng trống này. Một trận đấu hoặc một chuỗi giải đấu chỉ có thể đàm phán bán bản quyền với mức giá cao khi đơn vị đối tác tin tưởng tuyệt đối vào khả năng bảo vệ độc quyền của sản phẩm.

Một khi nội dung trận đấu dễ dàng bị các nền tảng lậu phát sóng trực tiếp (livestream), các đoạn video nổi bật (highlight) bị cắt ghép, đăng tải lại tràn lan trên các mạng xã hội mà không vấp phải rào cản kỹ thuật nào, giá trị thương mại của sản phẩm lập tức bị bào mòn nghiêm trọng. Các nhà đầu tư truyền thông sẽ từ chối chi trả mức phí cao, đẩy đơn vị tổ chức giải vào tình cảnh thiếu hụt nguồn thu ổn định để duy trì và nâng cấp chất lượng chuyên môn.

Các sản phẩm đa dạng mang dấu ấn World Cup tại các cửa hàng ở Hà Nội. Ảnh: Thanh Xuân - TTXVN

Thương hiệu giải đấu cũng chịu chung số phận. Tên gọi, thiết kế logo, biểu tượng, bộ nhận diện cốt lõi và khẩu hiệu truyền thông sở hữu năng lực tạo ra nguồn doanh thu dồi dào thông qua các hợp đồng tài trợ, sản xuất sản phẩm chính hãng, cấp phép sử dụng nhãn hiệu.

Nếu những tài sản này chưa được chủ sở hữu tiến hành thủ tục đăng ký bảo hộ tại cơ quan nhà nước, thiếu vắng các bản hợp đồng cấp phép rõ ràng, thị trường rất dễ rơi vào tình trạng sử dụng thương hiệu tự phát.

Trong kịch bản này, giá trị cộng thêm được tạo ra bởi uy tín của giải đấu, nhưng phần lớn lợi ích tài chính lại phân tán vào túi các cá nhân, tổ chức bên ngoài, những người không hề đóng góp nguồn lực đầu tư cho quá trình tổ chức sự kiện.

Tuy nhiên, nếu quyền hình ảnh cá nhân không được phân định rõ ràng giữa bản thân vận động viên, câu lạc bộ chủ quản, ban huấn luyện đội tuyển quốc gia, liên đoàn thể thao các cấp, nhà tài trợ sự kiện, các vụ tranh chấp pháp lý rất dễ bùng phát. Sự nhập nhằng trong việc xác định chủ thể sở hữu quyền hình ảnh thường đẩy vận động viên vào thế chịu thiệt thòi về mặt kinh tế.

Nhìn trên bình diện vĩ mô, Việt Nam đã xây dựng được một nền tảng pháp lý cơ bản để xử lý các vấn đề liên quan đến tài sản vô hình. Luật Sở hữu trí tuệ (và các bản sửa đổi qua các năm 2009, 2019, 2022 và 2025) đã thiết lập cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan, quyền đối với nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp trong bối cảnh kỹ thuật số hội nhập sâu rộng.

Sáng 12/7/2026, tại Nhà văn hóa Hà Nam (tỉnh Ninh Binh) UBND tỉnh Ninh Bình, Sở Văn hoá và Thể thao Ninh Bình phối hợp với Ủy ban Olympic Việt Việt Nam tổ chức khai mạc chương trình toàn dân tập luyện thể dục thể thao năm 2026. Ảnh: Nguyễn Chinh - TTXVN

Đồng thời, "Chiến lược phát triển thể dục, thể thao Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045" cũng đã được Chính phủ phê duyệt theo Quyết định số 1189/QĐ-TTg ngày 15/10/2024. Văn kiện cấp quốc gia này vạch ra định hướng chiến lược cho ngành thể thao trong giai đoạn mới, nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện thể chế chính sách, huy động tối đa các nguồn lực đầu tư từ xã hội, đẩy nhanh lộ trình phát triển thể thao chuyên nghiệp gắn liền với các nguyên tắc của nền kinh tế thị trường.

Khung hành lang pháp lý và định hướng phát triển đã được nhà nước ban hành đầy đủ. Tuy nhiên, việc sở hữu các bộ luật đồng bộ chưa thể tự động chuyển hóa thành một thị trường quyền Sở hữu trí tuệ trưởng thành.

Giải Vô địch Bóng ném trẻ bãi biển quốc gia năm 2026 tại Đà Nẵng. Ảnh: Trần Lê Lâm - TTXVN

Khoảng cách lớn nhất hiện nay nằm ở năng lực vận hành thực tế của hệ thống. Khảo sát thực trạng cho thấy, phần lớn các liên đoàn thể thao, câu lạc bộ, đơn vị tổ chức giải, vận động viên và doanh nghiệp kinh doanh trong lĩnh vực này vẫn tỏ ra bối rối trước việc nhận diện tài sản trí tuệ.  Năng lực định giá quyền tài sản, kỹ năng thiết kế các điều khoản hợp đồng nhượng quyền, quy trình cấp phép khai thác hợp pháp, kỹ năng thu thập chứng cứ để xử lý các hành vi vi phạm sở hữu trí tuệ vẫn còn rất nhiều hạn chế.

Thể thao Việt Nam đang nắm trong tay những khối tài nguyên khổng lồ. Việc đánh thức các khối tài nguyên này đòi hỏi sự thay đổi triệt để về mặt tư duy quản trị, chuyển từ cách làm sự kiện bề nổi sang tư duy định hình, bảo vệ và thương mại hóa tài sản vô hình.