Nền kinh tế thể thao Việt Nam đang đối mặt với tình trạng thất thoát tài sản vô hình trên nhiều mặt trận song song. Bản quyền các giải đấu bị xâm phạm nghiêm trọng bởi các đường link livestream lậu.

Giá trị thương hiệu chịu sự tàn phá từ hệ thống sản xuất hàng giả. Quyền hình ảnh vận động viên bị khai thác tràn lan thiếu kiểm soát. Sự rò rỉ giá trị mang tính hệ thống này tước đoạt nguồn thu nhập chính đáng, khiến dòng tiền hợp pháp không thể quay lại tái đầu tư nuôi dưỡng thể thao nước nhà.

Trong thể thao, bản quyền phát sóng có giá trị đặc biệt vì tính thời điểm. Một trận đấu trực tiếp hấp dẫn nhất khi nó đang diễn ra. Nếu tín hiệu bị tiếp sóng trái phép, đưa lên website lậu hoặc livestream trên mạng xã hội, thiệt hại xảy ra tức thì: người mua bản quyền mất người xem, nhà tài trợ mất điểm tiếp xúc hợp pháp, đơn vị tổ chức giải mất cơ sở để nâng giá trị thương quyền.

Vụ Xôi Lạc TV là ví dụ trực diện. Ngày 5/3/2026, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao phối hợp Công an tỉnh Hưng Yên triệt phá vụ án xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan; tổ chức đánh bạc và đánh bạc trên hệ thống "Xôi Lạc TV". 

Theo thông tin được báo chí dẫn lại từ cơ quan chức năng, hệ thống này có biểu hiện phát tán, tiếp sóng trái phép một số nội dung thuộc quyền khai thác hợp pháp của các chủ thể quyền; cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án và khởi tố 30 bị can.

Các đối tượng trong vụ Xôi Lạc TV bị bắt. Ảnh: xaydungchinhsach.chinhphu.vn

Đối mặt với vấn nạn này, các đơn vị nắm giữ bản quyền đang phải gồng mình chống đỡ. Đại diện FPT Play cho biết, tình trạng vi phạm trên môi trường số hiện nay diễn biến vô cùng phức tạp, đặc biệt là các hình thức livestream trái phép hay chia sẻ nội dung không được cấp phép. 

Vị đại diện này dẫn chứng một con số giật mình: "Thực tế, đối với giải Ngoại hạng Anh, hệ thống của chúng tôi đã ghi nhận tình trạng vi phạm lên tới hơn 1.300 tên miền bất hợp pháp cùng hơn 3.200 đường dẫn vi phạm phát sinh trong một vòng đấu và lan truyền dưới nhiều hình thức khác nhau trên website, mạng xã hội".

Vật chứng trong vụ án Xôi Lạc TV tại Cơ quan Công an. Ảnh: xaydungchinhsach.chinhphu.vn

Không chỉ các giải quốc tế, bóng đá nội cũng là nạn nhân trực tiếp của tội phạm số. Ông Nguyễn Tiến Dũng - Phó Tổng giám đốc Công ty CP Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam VPF chia sẻ: "Ở không gian mạng, ngoài các giải đấu lớn trên thế giới như Ngoại hạng Anh, Bundesliga, Serie A, thì hiện tại các giải bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam cũng đang bị xâm phạm bản quyền rất là nghiêm trọng bằng cách là thu và phát sóng lại các trận đấu ở trên hệ thống không gian mạng. Bởi vậy là chúng tôi đang cảm thấy vô cùng khó khăn".

Thiệt hại của livestream lậu không nằm riêng ở số tiền mất đi của một gói bản quyền, mà nó làm suy yếu niềm tin của toàn bộ thị trường. 

Nếu livestream lậu làm thất thoát bản quyền giải đấu, hàng giả và hàng nhái làm thất thoát giá trị thương hiệu. Trong thể thao, áo đấu, quần áo tập luyện, giày, phụ kiện, huy chương, vật phẩm lưu niệm và sản phẩm đồng thương hiệu đều có thể trở thành nguồn thu. Nhưng nguồn thu ấy chỉ phát triển khi các quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ và người tiêu dùng có thói quen chọn sản phẩm chính hãng.

Vụ sản xuất, buôn bán quần áo thể thao giả nhãn hiệu Jogarbola là ví dụ đáng chú ý. Tháng 8/2023, báo chí đưa tin Công an TP.HCM triệt phá đường dây sản xuất, buôn bán hàng giả nhãn hiệu độc quyền. Công nhân tại kho xác nhận sản xuất quần áo thể thao các nhãn hiệu Jogarbola, Mizuno, Asics theo chỉ đạo; đại diện Công ty Động Lực xác nhận toàn bộ sản phẩm có gắn nhãn Jogarbola thu giữ trong vụ án là hàng giả, công ty không ủy quyền sản xuất.

Vụ việc cho thấy một vấn đề rộng hơn: khi quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực thể thao không được bảo vệ đủ mạnh trên thị trường, sản phẩm giả có thể lấy đi cả doanh thu, uy tín và niềm tin. Doanh nghiệp chính hãng mất thị phần. Người tiêu dùng mua phải hàng kém chất lượng. Câu lạc bộ, giải đấu hoặc thương hiệu thể thao mất cơ hội xây dựng hệ sinh thái sản phẩm hợp pháp.

Tâm lý chuộng hàng rẻ khiến vấn đề nặng hơn. Người hâm mộ có thể muốn mặc áo giống đội bóng hoặc vận động viên mình yêu thích, nhưng nếu sản phẩm chính hãng đắt, khó mua, ít mẫu mã hoặc chưa có trải nghiệm thương hiệu tốt, họ dễ chuyển sang hàng nhái. Nhu cầu tiêu dùng vẫn có, tiền vẫn được chi ra, nhưng dòng tiền không quay lại chủ thể tạo ra tài sản trí tuệ. Đó là một dạng thất thoát rất cụ thể của kinh tế thể thao.

Ở nhiều nền thể thao phát triển, sản phẩm chính hãng là một phần quan trọng của mô hình kinh doanh. Áo đấu, khăn cổ động, phụ kiện, vật phẩm lưu niệm, thẻ sưu tầm, sản phẩm đồng thương hiệu giúp người hâm mộ thể hiện bản sắc và giúp câu lạc bộ, giải đấu, vận động viên có thêm nguồn thu.

Tại Việt Nam, thị trường này còn yếu. Một số câu lạc bộ và giải đấu đã có sản phẩm nhận diện, nhưng sản phẩm chính hãng chưa trở thành nguồn thu phổ biến. Nhiều đội bóng vẫn phụ thuộc lớn vào tài trợ, chủ sở hữu hoặc nguồn lực địa phương, trong khi áo đấu chính hãng, hội viên, nội dung số trả phí, vật phẩm lưu niệm và cấp phép thương hiệu chưa phát triển tương xứng.

Lễ ký kết và ra mắt trang phục chính thức đội tuyển bóng đá quốc gia Việt Nam năm 2024. Ảnh: Minh Quyết - TTXVN

Vấn đề không chỉ nằm ở năng lực bán hàng. Nó nằm ở hệ sinh thái sở hữu trí tuệ. Một sản phẩm chính hãng muốn có sức sống cần nhãn hiệu được bảo hộ, thiết kế được kiểm soát, kênh phân phối đáng tin cậy, giá hợp lý, truyền thông tốt và cơ chế xử lý hàng giả. Nếu thiếu những điều kiện ấy, thị trường hàng nhái sẽ lấp khoảng trống.

Ngoài bản quyền truyền thông và sản phẩm chính hãng, một tài sản khác thường bị bỏ ngỏ là hình ảnh vận động viên. Sau một thành tích lớn, vận động viên có thể trở thành tâm điểm truyền thông. Hình ảnh của họ có thể xuất hiện trong sự kiện, chiến dịch quảng bá, bài đăng thương mại, chương trình giao lưu, poster, clip ngắn.

Tôn vinh tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc tại V.League 2024/25. Ảnh: TTXVN

Nếu không có hợp đồng quyền hình ảnh rõ ràng, giá trị này rất dễ bị khai thác tùy tiện. Vận động viên tạo ra sức hút, nhưng chưa chắc được hưởng lợi tương xứng. Doanh nghiệp muốn sử dụng hình ảnh vận động viên cũng có thể gặp rủi ro nếu quyền lợi giữa vận động viên, câu lạc bộ, đội tuyển, liên đoàn và nhà tài trợ không được phân định.

Điểm này cần được đặt trong cùng logic với livestream lậu và hàng giả. Livestream lậu lấy đi giá trị của bản quyền. Hàng giả lấy đi giá trị của nhãn hiệu. Sử dụng hình ảnh thiếu thỏa thuận lấy đi giá trị của vận động viên. Cả ba đều là biểu hiện của một thị trường chưa tôn trọng đầy đủ tài sản trí tuệ trong thể thao.

Những vụ việc như Xôi Lạc TV hay hàng giả, hàng nhái nhãn hiệu Jogarbola cho thấy thất thoát tài sản vô hình trong thể thao Việt Nam không còn là khái niệm trừu tượng. Nó đang diễn ra qua từng đường link lậu, từng lượt xem không hợp pháp, từng chiếc áo nhái, từng thương hiệu bị giả mạo, từng hình ảnh vận động viên được khai thác thiếu thỏa thuận.

Để tự cứu mình, các đơn vị kinh doanh bản quyền đang buộc phải tăng cường các biện pháp phòng vệ tốn kém. Đại diện FPT Play cho biết họ phải ứng dụng đồng bộ hàng loạt công nghệ hiện đại như DRM đa lớp, Watermark cá nhân hóa, mã hóa theo thời gian thực và Fingerprint để truy vết phát tán, kết hợp đội ngũ rà soát liên tục nhằm "khóa nguồn phát tán nhanh chóng". Bên cạnh rào chắn kỹ thuật, đơn vị này lựa chọn cách tiếp cận song song là phổ cập gói cước, "chỉ từ 55.000 đồng", đi kèm các trải nghiệm gia tăng cộng đồng nhằm kéo khán giả về với hệ sinh thái bản quyền hợp pháp.

Phát triển kinh tế thể thao vì vậy không thể chỉ là tổ chức thêm giải đấu, tìm thêm nhà tài trợ hay kêu gọi xã hội hóa. Trước hết, phải ngăn dòng giá trị rò rỉ khỏi hệ thống. Điều đó bắt đầu từ bảo vệ bản quyền truyền thông, xử lý livestream lậu, phát triển sản phẩm chính hãng, chống hàng giả, xây dựng thói quen tiêu dùng hợp pháp và chuẩn hóa quyền hình ảnh vận động viên.

Thể thao Việt Nam không thiếu người xem, người chơi, người hâm mộ hay doanh nghiệp quan tâm. Điều cần làm là biến sự quan tâm ấy thành dòng tiền hợp pháp quay trở lại với giải đấu, câu lạc bộ, vận động viên và doanh nghiệp thể thao. Khi giữ được giá trị do chính mình tạo ra, thể thao Việt Nam mới có nền tảng để bước từ phong trào sôi động sang một ngành kinh tế thực sự.