Một giải chạy marathon thu hút hàng vạn người đăng ký. Một giải bóng đá chuyên nghiệp bán hết vé toàn bộ mùa giải. Một trận chung kết quần vợt phủ sóng truyền hình toàn cầu. Một bài đăng trên nền tảng mạng xã hội của Cristiano Ronaldo tạo ra doanh thu hàng triệu USD…

Điểm chung tạo nên nguồn thu bền vững cho các sự kiện hay cá nhân ngôi sao thể thao kể trên đều xuất phát từ một nền tảng: Năng lực bảo hộ và khai thác sở hữu trí tuệ (IP). Thiếu đi khung pháp lý chặt chẽ để bảo vệ loại tài sản này, mọi nỗ lực thương mại hóa thể thao đều đối diện với rủi ro thất thoát tài chính khổng lồ.

Trong suốt chiều dài lịch sử của thế kỷ 20, nguồn sống của mọi tổ chức thể thao phụ thuộc gần như tuyệt đối vào số lượng khán giả bước qua cửa kiểm soát vé. Sức chứa của một sân vận động quyết định giới hạn tài chính của một câu lạc bộ.

Tuy nhiên, bước sang kỷ nguyên số hóa và toàn cầu hóa, định nghĩa về tài sản trong nền kinh tế thể thao đã trải qua một cuộc cách mạng triệt để. Trục định giá dịch chuyển mạnh mẽ từ các yếu tố hữu hình (sân vận động, cơ sở vật chất) sang các giá trị vô hình.

CLB Công an Hà Nội giành cúp vô địch V-League mùa giải 2025/26. Ảnh: TTXVN

Điển hình như môn bóng đá hiện đại đang vận hành dựa trên những con số tài chính khổng lồ, song nguồn thu cốt lõi tạo nên sự giàu có của các giải đấu hàng đầu lại vắng bóng hạng mục tiền bán vé truyền thống. Nền tảng của khối tài sản này xuất phát từ năng lực đóng gói, bảo vệ và thương mại hóa các quyền sở hữu trí tuệ. Nó trở thành chiếc chìa khóa vạn năng, mở ra những cánh cửa doanh thu không tồn tại giới hạn địa lý.

Khái niệm sở hữu trí tuệ trong thể thao bao trùm một hệ sinh thái vô cùng rộng lớn. Đó có thể là quyền phát sóng truyền hình một trận đấu (Broadcasting Rights). Đó có thể là bản quyền sử dụng tên gọi, biểu tượng, linh vật của một giải đấu để sản xuất vật phẩm thương mại (Merchandising). Đó thậm chí bao gồm cả quyền hình ảnh cá nhân của từng vận động viên (Image Rights). Tất cả những yếu tố vô hình này, khi được xác lập tính hợp pháp, lập tức biến thành những "cỗ máy in tiền siêu việt".

Để đo lường sức mạnh thực sự của quyền sở hữu trí tuệ, chúng ta buộc phải nhìn vào bản quyền truyền hình. Đây chính là "bầu sữa" lớn nhất nuôi dưỡng toàn bộ hệ sinh thái thể thao chuyên nghiệp toàn cầu.

Giải Ngoại hạng Anh (Premier League) là một minh chứng. Theo báo cáo tài chính thường niên mới nhất từ Deloitte, các câu lạc bộ Premier League trong mùa giải 2024/2025 thu về tổng doanh thu kỷ lục lên tới 6,8 tỷ Bảng. Trong đó, doanh thu bản quyền truyền hình đóng góp 3,4 tỷ Bảng, chiếm đến một nửa tổng nguồn thu và áp đảo hoàn toàn các hạng mục khác.

Các tập đoàn truyền thông như Sky Sports hay TNT Sports sẵn sàng chi trả những con số khổng lồ để giành quyền phát sóng. Động lực thúc đẩy các bản hợp đồng tỷ đô này xuất phát từ tính độc quyền do luật sở hữu trí tuệ quy định. Khán giả toàn cầu khát khao theo dõi những trận cầu rực lửa. 

Khi một nhà đài nắm bản quyền phát sóng hợp pháp một trận đấu có sự góp mặt của Manchester United hay Arsenal, họ đồng thời nắm giữ độc quyền khai thác lượng khán giả khổng lồ ấy. 

Tính độc quyền này cho phép họ thu tiền thuê bao, song song với việc bán các gói quảng cáo giá trị cao. Deloitte thậm chí dự báo doanh thu của Premier League sẽ sớm vượt mốc 7 tỷ Bảng ở mùa giải 2025/2026 nhờ hợp đồng truyền hình chu kỳ mới tiếp tục phát huy sức mạnh.

Quang cảnh lễ khai mạc FIFA World Cup 2026 tại Mexico City, Mexico ngày 11/6/2026. Ảnh: Yonhap/TTXVN

Ở cấp độ tổ chức toàn cầu, Liên đoàn Bóng đá Thế giới (FIFA) đại diện cho đỉnh cao của nghệ thuật quản trị bản quyền. Theo Báo cáo Tài chính thường niên năm 2025 vừa được FIFA chính thức công bố (chưa tính sự kiện World Cup 2026) FIFA đã thu về hơn 2,66 tỷ USD trong năm. 

Cấu trúc dòng tiền một lần nữa khẳng định vị thế độc tôn của sở hữu trí tuệ: bản quyền truyền hình mang về 1,04 tỷ USD, bản quyền tiếp thị đạt 965 triệu USD và bản quyền cấp phép thu về 97 triệu USD. Nhờ khả năng "vắt sữa" triệt để từ các khối tài sản vô hình này, FIFA tự tin nâng mục tiêu doanh thu cho chu kỳ 2023-2026 lên mốc kỷ lục 13 tỷ USD.

Song, sự kiện thể thao hấp dẫn đến mấy cũng trở nên vô giá trị nếu tín hiệu phát sóng dễ dàng bị đánh cắp. Các đơn vị truyền thông rót hàng tỷ đô la vào ban tổ chức vì họ được bảo chứng bởi một hệ thống pháp luật vô cùng khắc nghiệt. 

Tại Anh hay Mỹ, hành vi vi phạm bản quyền phát sóng thể thao đối diện với án phạt tù nhiều năm, đi kèm các khoản phạt tài chính đủ sức làm phá sản mọi tổ chức tội phạm mạng. Sở hữu trí tuệ, trong trường hợp này, đóng vai trò như một bức tường thành kiên cố bảo vệ dòng vốn đầu tư.

Bên cạnh các tổ chức khổng lồ, bản thân các cá nhân xuất sắc cũng sử dụng sở hữu trí tuệ để kiến tạo nên những đế chế tài chính độc lập. Quyền hình ảnh (Image Rights) trở thành thuật ngữ pháp lý quyền lực nhất trong giới thể thao hiện đại.

Cristiano Ronaldo minh chứng rõ nét cho sức mạnh này. Theo thống kê của tạp chí Forbes, siêu sao người Bồ Đào Nha dẫn đầu danh sách vận động viên có thu nhập cao nhất thế giới với tổng thu nhập 260 triệu USD. Đáng chú ý, con số này bao gồm tới 60 triệu USD đến từ các hoạt động thương mại bên ngoài sân cỏ. Giá trị thương mại của anh vượt xa giới hạn của một cầu thủ thông thường. Mỗi bài đăng trên mạng xã hội, mỗi lần xuất hiện cùng một nhãn hàng đều được quy đổi thành hàng triệu USD dựa trên các thỏa thuận sử dụng hình ảnh cá nhân chặt chẽ.

Cristiano Ronaldo

Khi quyền hình ảnh trở thành một nguồn lực thương mại toàn cầu

CHẠM VÀO ĐỂ XEM THU NHẬP

Quyền hình ảnh và kinh tế thể thao

Đế chế thương mại Cristiano Ronaldo

260 triệu USD Tổng thu nhập

200 triệu USD Thu nhập trong sân cỏ

60 triệu USD Hoạt động thương mại ngoài sân cỏ

23% tổng thu nhập Đến từ thương mại ngoài sân cỏ

Mỗi bài đăng, mỗi lần xuất hiện cùng nhãn hàng đều có thể được quy đổi thành giá trị thương mại thông qua các thỏa thuận sử dụng hình ảnh cá nhân.

Nguồn số liệu: Forbes CHẠM ĐỂ QUAY LẠI

Lionel Messi cũng thể hiện vị thế tương tự khi thu nhập từ thương hiệu cá nhân đạt 70 triệu USD, vượt qua mức lương thưởng 65 triệu USD từ hoạt động thi đấu thuần túy trên sân cỏ. 

Thương vụ Messi gia nhập Inter Miami lập tức kích hoạt sự bùng nổ về giá trị thương mại cho toàn bộ giải đấu MLS. Doanh số bán áo đấu mang tên Messi phá vỡ mọi kỷ lục mọi thời đại. Sự gia tăng đột biến của lượng người đăng ký gói truyền hình Apple TV (đơn vị nắm bản quyền phát sóng MLS) mang lại lợi nhuận khổng lồ cho các bên liên quan.

Lionel Messi

Khi giá trị thương hiệu cá nhân vượt qua cả thu nhập từ sân cỏ

CHẠM VÀO ĐỂ XEM THU NHẬP

Quyền hình ảnh và kinh tế thể thao

Hiệu ứng thương mại Lionel Messi

70 triệu USD Thu nhập từ thương hiệu cá nhân

65 triệu USD Lương thưởng từ hoạt động thi đấu

+5 triệu USD Thương hiệu cá nhân cao hơn thu nhập sân cỏ

51,9% tổng 135 triệu USD Tỷ trọng đến từ thương hiệu cá nhân

Việc Messi gia nhập Inter Miami tạo hiệu ứng bùng nổ thương mại cho MLS: áo đấu phá kỷ lục doanh số và lượng đăng ký Apple TV tăng mạnh, mang lại lợi nhuận lớn cho các bên liên quan.

Nguồn tổng hợp CHẠM ĐỂ QUAY LẠI

Pháp luật trao cho các cá nhân này quyền định đoạt tuyệt đối đối với tên tuổi, hình dáng, chữ ký và các đặc điểm nhận dạng cá nhân. Mọi hành vi sử dụng hình ảnh của họ nhằm mục đích sinh lời mà thiếu vắng sự đồng thuận đều cấu thành hành vi vi phạm pháp luật và phải đối mặt với các vụ kiện tụng bồi thường thiệt hại quy mô lớn. 

Nhờ "vũ khí" pháp lý này, các ngôi sao tự tin đàm phán những bản hợp đồng tài trợ trọn đời với Nike, Adidas hay Puma.

Việc phân tích các thành tựu của thể thao quốc tế mang lại một thông điệp vô cùng rõ ràng: Sở hữu trí tuệ hoàn toàn không phải là rào cản hay yếu tố kìm hãm phát triển. Thực chất, đây chính là "luật chơi" định hình nên một thị trường có trật tự, minh bạch và bền vững.

Các giải đấu chuyên nghiệp biến thành các ngành công nghiệp tỷ đô nhờ sự thượng tôn pháp luật. Quá trình đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, thiết lập các hợp đồng nhượng quyền khắt khe và thái độ không khoan nhượng với nạn hàng giả tạo ra một môi trường an toàn cho dòng vốn đầu tư. Các tập đoàn lớn, các nhãn hàng quốc tế và các đài truyền hình sẵn sàng mở hầu bao khi họ thấu hiểu giá trị số tiền họ bỏ ra được bảo vệ bằng sức mạnh của luật.

Trên cơ sở này đặt ra một lăng kính để soi chiếu vào bức tranh thực tế của thể thao Việt Nam. Liệu chúng ta đang quản trị khối tài sản vô hình khổng lồ này như thế nào? Những tiềm năng to lớn từ tình yêu thể thao cuồng nhiệt của người dân đang thực sự chảy về đâu?

Khi thiếu vắng một nền tảng bảo vệ sở hữu trí tuệ, "mỏ vàng" thể thao quốc gia đang đứng trước nguy cơ "chảy máu", có thể đẩy toàn bộ hệ sinh thái từ các đài truyền hình, ban tổ chức giải đấu cho đến các câu lạc bộ vào một cuộc khủng hoảng sinh tồn dai dẳng. 

(Còn nữa)