Về ảnh hưởng của tác phẩm Lục Vân Tiên trong sinh hoạt giải trí đời thường, hẳn nhiều người miền Nam còn nhớ đến câu hát: "Vân Tiên cõng mẹ đi ra/ Gặp phải cột nhà cõng mẹ đi vô/ Vân Tiên cõng mẹ đi vô/ Gặp phải cái bồ cõng mẹ đi ra".
Đây là một cách nhại theo lối thể hiện của ca dao: "Con kiến mà leo cành đa/ Leo phải cành cộc leo ra leo vào/ Con kiến mà leo cành đào/ Leo phải cành cộc leo vào leo ra". Do sự nối vần, bắt vần của thể thơ 6/8, người ta có thể đọc đi đọc lại rất nhiều lần vẫn không trật nhịp. Dù đọc 1 hoặc nhiều lần đi nữa, ta thấy hiện lên rất rõ sự lúng túng, quẩn quanh, cù nhầy chẳng ra đâu vào đâu, cứ lộn vòng lộn vèo rồi trở lại điểm xuất phát ban đầu. Rõ ràng, khi chọn cách diễn đạt thế này là có chủ đích hẳn hòi đấy chứ?
Ngày nay, mấy ai còn nhìn thấy cái bồ, ngay cả sống ở nông thôn. Cái từ "bồ" này nghe thân thiện lắm. Thử khảo sát từ ca dao, tục ngữ cũng là một cách tìm về lời ăn tiếng nói của người xưa: "Em khôn em ở trong bồ/ Chị dại chị ở kinh đô chị về"; "Dốc bồ thương kẻ ăn đong/ Vắng chồng thương kẻ nằm không một mình"; "Bố chồng là lông chim phượng/ Mẹ chồng là tượng mới tô/ Nàng dâu là bồ chịu chửi"; "Miệng nam mô, bụng một bồ dao găm"…
Ảnh minh hoạ
Nói tắt một lời, bồ là dụng cụ đan bằng tre, bằng nứa để chứa đựng thóc.
Trong tập sách Bách khoa thư làng Việt cổ truyền (2022), nhà nghiên cứu Bùi Xuân Đính cho biết: "Bồ thóc được đựng trong buồng của nhà trên. Trước khi đổ thóc vào bồ, lót một lớp trấu hoặc một lớp gạch dưới đáy để chống ẩm. Trên miệng bồ cũng được phủ một lớp trấu hoặc ván gỗ, hay mảnh nong, nia cũ để chuột không xâm nhập" (trang 272).
Ta thấy cái bồ rất quen thuộc với người nông dân ngày xưa, thế nhưng do đâu lại nảy ra từ "bồ bịch"?
Trong đời sống, người ta dùng từ "bồ/ bồ bịch" để chỉ bạn thân hoặc nhân tình; lại có thêm "bồ tèo" để chỉ bè bạn trên mức thân thiết, thường bằng vai phải lứa, có thể đàn đúm bù khú cùng nhau; "bồ nhà" là cùng phe, cùng nhóm…
Chữ và nghĩa: Già cũng có ba, bảy kiểu già
07/01/2026 18:00
Nhiều người cho rằng, từ "bịch" trong cụm từ "bồ bịch" mới có sau này thôi, chứ trước đây chưa xuất hiện. Thật ra không phải. Bằng chứng có câu ca dao xưa: "Bởi anh mới chăm việc canh nông/ Cho nên mới có bồ trong bịch ngoài".
Hơn nữa, bồ cũng na ná như bịch - một thứ bồ to nên gọi chung bồ bịch là vậy. Thế là hết cãi nhé. Mà từ bồ này, nào ngờ trước kia còn để chỉ con voi, ban đầu ngờ ngợ, nhưng sực nhớ có con bồ/ con tượng trong cờ tướng đó thôi. Ngày xưa, vật dụng ăn uống thường ngày của người Việt Nam còn có "bát chơn/tai tượng", tức loại bát to, lớn bằng chân voi. Thớt tượng là thớt voi…
