Cảm xúc con người trong thời AI

Trong một thị trường âm nhạc mà đề tài tình yêu dường như đã được khai thác đến mức bão hòa, điều khiến một ca khúc đủ để gây ấn tượng không còn đơn thuần là câu chuyện nó kể, mà phải là cách kể câu chuyện ấy. Chẳng cần bình yên của Hà An Huy là một trường hợp khá thú vị.

1. Thoạt nghe, đây là một bản pop/R&B pha ballad mang màu sắc buồn, kể về một chàng trai đã dành hết tình cảm cho người mình yêu nhưng cuối cùng vẫn phải nhìn người ấy rời xa. Câu chuyện đó không hề mới, thậm chí có thể nói là 1 trong những mô-típ quen thuộc nhất của nhạc trẻ đương đại. Thế nhưng, nếu đọc kỹ phần ca từ, người nghe sẽ nhận ra điều Hà An Huy muốn nói không chỉ là nỗi đau của một cuộc chia tay. Bi kịch trong bài hát dường như được ẩn sâu hơn.

Đó là khoảnh khắc một người nhận ra rằng mình đã yêu rất nhiều, đã hy sinh rất nhiều, nhưng hóa ra ngay từ đầu tình yêu ấy chưa từng tồn tại theo cách mình vẫn nghĩ. Ngay từ những câu hát đầu tiên, nhân vật "đem tình yêu" gửi gắm tới người được yêu đã tự chất vấn: "Nhìn xem những hy sinh liệu còn có đáng hay không/ Dành hết tất cả nhưng để rồi em chẳng coi trọng". Đó không phải sự trách móc. Đó là một sự nhìn lại, một cảm giác hụt hẫng của người từng tin rằng chỉ cần chân thành đủ lâu thì tình yêu của mình sẽ được đáp lại bằng tình yêu tương xứng.

Suốt bài hát, nhân vật ấy vẫn giữ niềm tin rằng vấn đề nằm ở thời gian. Vì thế nhân vật ấy kiên nhẫn chờ đợi, hy vọng và mong người mình yêu sẽ quay lại. "Vì thực sự cần đợi bao lâu để chờ một người mình yêu thương?". Tất nhiên, câu hỏi ấy đã không có câu trả lời. Bởi đến cuối cùng, người nghe mới nhận ra vấn đề không nằm ở việc đợi bao lâu, mà nằm ở việc người kia chưa từng yêu mình.

Đó là lý do phần coda (phần kết) trở thành đoạn đáng nhớ nhất của ca khúc: "Trong cơn say em đã nói rằng lâu nay em chưa từng yêu anh". Chỉ một câu hát nhưng gần như làm thay đổi toàn bộ cách tiếp nhận bài hát. Nếu trước đó, người nghe nghĩ đây là một ca khúc về chia tay, thì đến đây nó trở thành một bài hát về sự ngộ nhận trong tình yêu.

Bi kịch lớn nhất không phải là mất đi người mình yêu. Bi kịch lớn nhất là nhận ra những điều mình tin tưởng bấy lâu hóa ra không tồn tại. Chính chi tiết ấy đã tạo chiều sâu tâm lý ẩn trong lời ca của Chẳng cần bình yên.

2. Tuy nhiên, có một chi tiết rất thú vị ở ca từ Chẳng cần bình yên, đó là từ "nước đi" trong câu: "Để giờ nàу đành nhìn em bước đi, bước đi, bước đi/ Nơi anh trĩu từng nhịp nước đi, nước đi tước đi".

Trong bối cảnh nhạc trẻ hiện nay, đây là một lựa chọn khá thông minh. "Nước đi" là khái niệm quen thuộc trong cờ vua hoặc cờ tướng. Nó chỉ những lựa chọn, những quyết định, những bước đi mang tính chiến lược.

Trong ca khúc Chẳng cần bình yên, cụm từ "nước đi" được đặt cạnh cụm từ "tước đi" là chi tiết quá "đắt", câu hát lập tức tạo nên nhiều tầng liên tưởng. Những "nước đi" của người con gái không chỉ là lựa chọn của riêng cô ấy. Chính những lựa chọn ấy đã "tước đi" tình yêu, hy vọng và những gì người ở lại từng cố gắng gìn giữ. Đây là kiểu chi tiết thường tạo nên dấu ấn riêng của một người viết ca khúc.

Và cũng chính từ đây, người ta có thể nghĩ đến một câu chuyện lớn hơn của sáng tác âm nhạc hiện nay, đó là câu chuyện về trí tuệ nhân tạo. Vài năm trở lại đây, AI đã có khả năng viết lời ca khúc, tạo giai điệu, phối khí, hoàn thiện một bài hát chỉ từ vài câu lệnh. Nếu yêu cầu AI viết một bài hát về chia tay, về đơn phương hay về nỗi buồn sau đổ vỡ, nó hoàn toàn có thể đáp ứng.

Ở góc độ khác, AI có thể viết những ca từ kiểu như "tôi nhớ em", "tôi rất đớn đau", "tôi mong em quay lại"… Cùng với đó, tất cả những từ AI dùng đều đúng cấu trúc câu, đều hợp lý về mặt diễn đạt, đều đúng với ngữ cảnh, tâm trạng. Nhưng, điều AI thường khó làm được là tạo ra những chi tiết mang dấu ấn trải nghiệm như "nước đi - tước đi" hay nghịch lý cảm xúc trong chính tiêu đề của ca khúc Chẳng cần bình yên.

Lý do là bởi những chi tiết ấy không chỉ đến từ dữ liệu ngôn ngữ mà chúng đến từ cách một con người cụ thể cảm nhận cuộc sống ở đời thực, đến từ những liên tưởng bất ngờ giữa tình yêu và một ván cờ, đến từ khả năng nhìn thấy trong một cuộc chia tay không chỉ là sự rời xa, mà còn là hệ quả của những lựa chọn, đến từ khả năng cảm nhận và sử dụng ngôn ngữ mang dấu ấn cá nhân của chính tác giả.

Có thể trong tương lai AI sẽ ngày càng viết nhạc tốt hơn, AI sẽ tạo ra những ca khúc hoàn chỉnh về mặt cấu trúc nhưng giá trị của người nghệ sĩ có lẽ sẽ nằm ở những điều tưởng như rất nhỏ như vừa kể trên: Một cách dùng từ, một hình ảnh bất ngờ hay một câu hát khiến người nghe phải dừng lại vài giây để suy nghĩ, một chi tiết khiến người ta cảm thấy chỉ người từng sống trong cảm xúc ấy mới có thể viết như vậy.

3. Điều thú vị là khi theo dõi phản hồi của khán giả dưới phần giới thiệu ca khúc Chẳng cần bình yên của Hà An Huy trên kênh YouTube của nam ca sĩ, có thể nhận thấy phần lớn người nghe không bàn nhiều đến kỹ thuật thanh nhạc hay cấu trúc âm nhạc. Điều họ nhắc đến nhiều nhất lại là cảm xúc.

Một khán giả viết: "Hay quá đi, cảm xúc thật đi vào lòng người. Không liên quan đến AI thì nghe khác hẳn". Một người khác nhận xét: "Bài hát cảm xúc và nghe là cảm nhận được tâm trạng của người viết luôn". Có người lại chia sẻ đơn giản hơn: "Hay! Tâm trạng dành cho người đơn phương".

Những bình luận ấy cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm. Trong khi giới chuyên môn đang tranh luận về khả năng sáng tác của AI, về việc AI có thể viết lời, tạo giai điệu hay mô phỏng giọng hát, thì công chúng dường như vẫn quan tâm đến một điều rất cũ: Cảm giác phía sau tác phẩm có một con người thật. Người nghe không chỉ muốn biết bài hát hay hay không. Họ muốn tin rằng phía sau những câu hát ấy là một trải nghiệm thật, một tổn thương thật hoặc ít nhất là một cảm xúc từng được sống thật. Chính điều đó tạo nên sự đồng cảm.

Có thể AI sẽ tạo ra những câu hát đúng ngữ pháp, đúng cấu trúc và thậm chí rất hợp lý về mặt cảm xúc. Nhưng giữa một câu hát được hình thành từ xác suất dữ liệu và một câu hát được sinh ra từ trải nghiệm sống, công chúng vẫn thường có khả năng cảm nhận sự khác biệt, dù đôi khi họ không thể lý giải chính xác bằng ngôn ngữ học thuật.

Có lẽ vì thế mà những chi tiết như "nước đi - tước đi" hay cú xoay bất ngờ ở phần cuối ca khúc với câu hát "lâu nay em chưa từng yêu anh" lại dễ tạo ấn tượng hơn. Đó không đơn thuần là kỹ thuật viết lời mà là những dấu hiệu cho thấy phía sau bài hát là một chủ thể sáng tạo đang suy nghĩ, liên tưởng và trải nghiệm cuộc sống bằng cách riêng của mình.

Tóm lại, trong một thế giới mà công nghệ ngày càng có khả năng tạo ra âm nhạc, điều công chúng tìm kiếm có lẽ không chỉ là một bài hát hoàn chỉnh mà họ còn tìm kiếm dấu vết của con người trong bài hát ấy. Nhìn từ góc độ ấy, Chẳng cần bình yên cho dù không phải cuộc cách tân lớn về ca từ hay cấu trúc âm nhạc nhưng nó cho thấy nỗ lực tìm kiếm dấu ấn cá nhân của một người sáng tác trẻ.