Trương Nghệ Mưu và cuộc hội ngộ với Busan, ngồi "ghế nóng" cùng giám khảo Việt Nam

Đạo diễn Trung Quốc Trương Nghệ Mưu sẽ dẫn dắt Ban giám khảo hạng mục Competition tại Liên hoan phim Quốc tế Busan 2026, nơi 13 tác phẩm tranh giải Busan (Busan Award).

Sự xuất hiện của nhà làm phim thuộc thế hệ điện ảnh thứ năm của Trung Quốc càng tạo thêm sức nặng cho mùa liên hoan năm nay, khi Busan vừa được Liên đoàn Hiệp hội các nhà sản xuất phim quốc tế (FIAPF) công nhận là một "liên hoan phim hạng A" (A-list festival) và giải Phim hay nhất của hạng mục Competition có thêm con đường hướng tới Oscar.

Trương Nghệ Mưu mang dấu ấn hơn 40 năm đến LHP Quốc tế Busan 2026 

Ban tổ chức Liên hoan phim Quốc tế Busan (BIFF) công bố bảy thành viên Ban giám khảo hạng mục Competition của kỳ liên hoan lần thứ 31, diễn ra từ ngày 6 đến 15/10 tại Busan. Đứng đầu hội đồng là đạo diễn Trung Quốc Trương Nghệ Mưu (Zhang Yimou) với cương vị Chủ tịch. Ông sẽ cùng sáu thành viên đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Việt Nam và Kazakhstan đánh giá 13 tác phẩm tranh giải năm nay.

Đây là năm thứ hai BIFF tổ chức hạng mục Competition, sau khi được triển khai lần đầu vào năm 2025. Ban giám khảo năm nay còn có đạo diễn Trung Quốc Tất Cống (Bi Gan), diễn viên Moon Choi, đạo diễn Nhật Bản Ishikawa Kei, đạo diễn Hàn Quốc July Jung, nhà sản xuất Việt Nam Trần Thị Bích Ngọc và diễn viên Kazakhstan Samal Yeslyamova.

Thành phần này tạo nên một hội đồng khá đặc biệt: bảy người trải rộng từ đạo diễn, diễn viên đến nhà sản xuất, đồng thời đại diện cho nhiều thế hệ và kinh nghiệm khác nhau của điện ảnh châu Á.

Tất Cống từng đưa phim Resurrection tham gia Competition đầu tiên của BIFF năm 2025 và giành giải Đóng góp nghệ thuật. Ishikawa Kei có phim A Man từng giành tám giải tại lễ trao giải của Viện Hàn lâm Điện ảnh Nhật Bản, trong khi July Jung là nữ đạo diễn Hàn Quốc có cả ba phim dài gồm A Girl at My Door, Next Sohee và Dora được mời tới Cannes. Samal Yeslyamova từng đoạt giải Nữ diễn viên xuất sắc tại Cannes với Ayka. Phía Việt Nam, nhà sản xuất Trần Thị Bích Ngọc là người nhiều năm hỗ trợ các nhà làm phim Đông Nam Á và hiện phụ trách Project Market và Talent Project tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng.

Các giải Busan gồm Phim hay nhất, Đạo diễn xuất sắc, Giải đặc biệt của Ban giám khảo, Diễn viên xuất sắc và Đóng góp nghệ thuật, với tổng tiền thưởng 110 triệu won. Riêng giải Diễn viên xuất sắc được trao cho hai diễn viên, mỗi người nhận 10 triệu won.

Đáng chú ý, giải Phim hay nhất năm nay không chỉ là đích đến tại Busan. Tác phẩm chiến thắng đủ điều kiện để được xem xét trong cuộc đua Oscar Phim quốc tế theo cơ chế mới của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ. Điều này khiến cuộc cạnh tranh tại Busan có thêm một tầng ý nghĩa: một bộ phim được phát hiện và vinh danh ở Hàn Quốc có thể tiếp tục bước vào đường đua giải thưởng danh giá nhất của điện ảnh thế giới.

13 phim ở hạng mục Competition năm nay cũng cho thấy tham vọng ngày càng rõ của BIFF trong việc trở thành nơi phát hiện những tiếng nói mới của điện ảnh châu Á. Danh sách trải rộng từ Indonesia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Iran đến Uzbekistan, với nhiều tác phẩm ra mắt thế giới hoặc công chiếu quốc tế. Những tựa phim như IBUKU, Midday Meal, The First Taste of Loneliness, Beach Fictions hay Between Two Lovers cùng đứng trong một cuộc cạnh tranh, cho thấy Busan không chỉ tìm kiếm những tên tuổi đã được khẳng định mà còn đặt trọng tâm vào sức sáng tạo mới.

Việc chọn Trương Nghệ Mưu làm Chủ tịch vì thế có ý nghĩa vượt ra ngoài yếu tố danh tiếng. Ông là một trong số ít đạo diễn châu Á từng giành giải thưởng lớn tại cả ba liên hoan phim hàng đầu châu Âu. Cao lương đỏ (Red Sorghum, 1987) giúp ông giành Gấu Vàng tại Berlin. Thu Cúc đi kiện (The Story of Qiu Ju, 1992) và Không một người nào bị bỏ lại (Not One Less, 1999) lần lượt mang về Sư tử Vàng tại Venice, còn Phải sống (To Live, 1994) giành Grand Prix của Ban giám khảo tại Cannes.

Các tác phẩm của Trương Nghệ Mưu sau đó nhận ba đề cử Oscar và năm đề cử Quả cầu vàng ở hạng mục phim nói tiếng nước ngoài, góp phần củng cố vị thế quốc tế của ông.

Mối liên hệ giữa Trương Nghệ Mưu và Busan cũng không phải mới bắt đầu. Năm 2010, phim Chuyện tình cây táo gai (Under the Hawthorn Tree) được chọn làm phim mở màn BIFF lần thứ 15. Khi ấy, bộ phim đánh dấu sự trở lại của ông với phong cách giản dị, gần với những tác phẩm đầu sự nghiệp, sau một giai đoạn nổi bật với các dự án quy mô lớn như Anh hùng, Thập diện mai phục và Hoàng kim giáp.

Một sự nghiệp đi từ khung hình đến những sân khấu khổng lồ

Trước khi trở thành đạo diễn nổi tiếng, Trương Nghệ Mưu bắt đầu sự nghiệp điện ảnh với tư cách nhà quay phim. Ông theo học khoa Nhiếp ảnh tại Học viện Điện ảnh Bắc Kinh từ năm 1978, sau đó đảm nhiệm quay phim cho One and Eight (1984) và đặc biệt là Hoàng thổ (Yellow Earth, 1984) của Trần Khải Ca.

Chính quá trình làm việc với máy quay đã góp phần hình thành khả năng kiểm soát ánh sáng, màu sắc, bố cục và không gian – những yếu tố sau này trở thành dấu ấn thị giác của ông. Từ Cao lương đỏ, Đèn lồng đỏ treo cao (Raise the Red Lantern) đến những bộ phim sau này, Trương Nghệ Mưu liên tục mở rộng biên độ sáng tác, đi qua chính kịch, tâm lý, võ hiệp, tội phạm và phim thương mại quy mô lớn.

Ở mỗi giai đoạn, hình ảnh vẫn là một trong những công cụ kể chuyện quan trọng nhất. Đó cũng là lý do nhiều bộ phim của ông dễ dàng được nhận diện ngay cả khi đặt cạnh những tác phẩm khác của điện ảnh Trung Quốc đương đại.

Những năm gần đây, ông vẫn duy trì tốc độ làm phim đáng nể với Một giây (One Second) và Mãn giang hồng (Full River Red). BIFF cho biết một dự án sử thi khoa học viễn tưởng chuyển thể từ tiểu thuyết Tam thể (The Three-Body Problem) của nhà văn Lưu Từ Hân cũng nằm trong những dự án sắp tới của ông. Nếu được thực hiện đúng quy mô, dự án này sẽ đưa một trong những tác phẩm khoa học viễn tưởng Trung Quốc nổi tiếng nhất đến với ngôn ngữ điện ảnh của một đạo diễn vốn nổi tiếng về khả năng tổ chức hình ảnh.

Trương Nghệ Mưu cũng là trường hợp hiếm khi dấu ấn của một đạo diễn vượt ra ngoài rạp chiếu phim. Ông giữ vai trò đạo diễn chính cho lễ khai mạc và bế mạc Olympic Bắc Kinh 2008, đồng thời tiếp tục đảm nhiệm vị trí này tại Olympic mùa Đông Bắc Kinh 2022. Những chương trình có quy mô khổng lồ ấy đòi hỏi cách tổ chức hình ảnh, âm nhạc, con người và không gian gần như một bộ phim trực tiếp trước hàng tỷ khán giả.

Điều thú vị là dù sở hữu một sự nghiệp đồ sộ, Trương Nghệ Mưu vẫn mô tả công việc đạo diễn bằng hình ảnh khá giản dị. Trong cuộc trò chuyện với báo giới, ông ví đạo diễn giống như "một đầu bếp trưởng điều phối một kiệt tác ẩm thực". Với ông, làm phim không phải công việc của một cá nhân đơn độc mà là quá trình phối hợp giữa nhiều người để đưa tác phẩm đến với khán giả.

Quan niệm ấy cũng thể hiện rõ trong cách ông làm việc với diễn viên. Tại LHP Quốc tế Tokyo 2023, ông gọi quá trình sản xuất phim là "một chuỗi liên kết", trong đó diễn viên là mắt xích quan trọng vì họ chính là những nhân vật thúc đẩy câu chuyện. Ông cho biết luôn lắng nghe ý kiến của diễn viên trên trường quay và đưa những đóng góp có giá trị vào bộ phim.

"Điện ảnh là cây cầu kết nối những trái tim"

Ở tuổi 75, sau hơn 4 thập niên gắn bó với điện ảnh, Trương Nghệ Mưu vẫn nói về nghề bằng tinh thần của một người tiếp tục tìm kiếm. Trong cuộc phỏng vấn, ông tự nhận mình là một "nhà làm phim chuyên nghiệp", không nhất thiết phải đạo diễn kịch bản do chính mình viết. Điều ông mong muốn là có cơ hội phát hiện một kịch bản hay và biến nó thành phim.

Ông từng ví kịch bản như "một vị tướng giỏi" trong thành ngữ Trung Quốc: một đội quân đông không khó tập hợp, nhưng tìm được vị tướng giỏi mới là điều khó. Với Trương Nghệ Mưu, kịch bản tốt có thể quyết định hướng đi của cả tác phẩm. Ông cũng nhấn mạnh giá trị của yếu tố bất ngờ trong sáng tạo, bởi những điều tình cờ có thể khiến công việc luôn mới mẻ.

Khi được hỏi về lời khuyên dành cho các đạo diễn trẻ, ông cô đọng kinh nghiệm của mình trong một từ: "kiên trì". Dù gặp bao nhiêu thử thách, người làm phim vẫn phải tiếp tục tiến về phía trước; nếu còn đam mê, họ sẽ có lý do để tiếp tục.

Ở một chia sẻ khác, ông nhìn điện ảnh rộng hơn phạm vi của một bộ phim. "Cuối cùng, điện ảnh là cây cầu có khả năng kết nối những trái tim với nhau" - Trương Nghệ Mưu nói khi nhìn lại những giai đoạn khác nhau của điện ảnh Trung Quốc và thế giới. Quan niệm này càng đáng chú ý khi ông bước vào một hội đồng gồm những người đến từ nhiều nền điện ảnh khác nhau.

Điểm thay đổi quan trọng nhất không chỉ nằm ở danh hiệu. Khi giải Busan – Phim hay nhất có thể mở thêm đường tới Oscar Phim quốc tế, Competition trở thành một điểm hẹn có sức nặng hơn đối với các nhà làm phim. Một tác phẩm được vinh danh tại Busan từ nay có thể tiếp tục nhận được sự chú ý trên đường đua giải thưởng quốc tế, qua đó nâng giá trị phát hiện tài năng vốn là một trong những vai trò truyền thống của liên hoan phim.

Với Trương Nghệ Mưu, nhiệm vụ tại Busan vì thế cũng có một sắc thái khác so với việc ông mang phim tới liên hoan phim. Ông không phải người kể câu chuyện của mình mà trở thành người lắng nghe và đánh giá câu chuyện của những nhà làm phim khác. Kinh nghiệm từ Berlin, Venice, Cannes, Olympic và hơn bốn thập niên trên trường quay có thể trở thành một lăng kính đặc biệt để ông cùng sáu giám khảo còn lại tìm ra bộ phim nổi bật nhất trong số 13 tác phẩm Competition.

Kỳ BIFF lần thứ 31 diễn ra từ ngày 6 đến 15/10, đúng thời điểm Busan đang muốn khẳng định vị thế mới trên bản đồ điện ảnh quốc tế. Và việc Trương Nghệ Mưu ngồi ở vị trí trung tâm của Ban giám khảo khiến cuộc cạnh tranh giải Busan năm nay càng đáng được chờ đợi: một đạo diễn từng tạo ra những khung hình mang tính biểu tượng giờ đây sẽ đứng trước 13 bộ phim mới để tìm kiếm những hình ảnh, câu chuyện và tiếng nói có thể trở thành dấu ấn tiếp theo của điện ảnh châu Á.