Trần Tiến lần đầu in tập nhạc ở tuổi U80

Trong âm nhạc, nếu ca sĩ để lại dấu ấn qua các album, thì với người nhạc sĩ, đó là tập nhạc. Bước vào làng nhạc từ năm 17 tuổi, cống hiến đến nay đã hơn 60 năm, nhưng nhạc sĩ Trần Tiến mới có tập nhạc đầu tiên mang tên Trần Tiến: Người hát thơ mình (Đông A và NXB Hội Nhà văn) vừa phát hành.

Sách này dày hơn 500 trang, trình bày theo kiểu sách nghệ thuật, giới thiệu 108 ca khúc, chọn từ bài Thanh niên ra tiền tuyến (viết năm 1967) cho đến Khúc tùy hứng Salsa (2025). Nói như nhà thơ Lê Thiếu Nhơn: "Bỏ lên bàn cân, đúng 2,5 kg. Thế nhưng, cầm trên tay lại thấy nặng trĩu hơn nhiều, vì dung lượng đời sống được chứa đựng trong tác phẩm".

1.

Chia sẻ về nguồn cảm hứng, nhạc sĩ Mặt trời bé con cho biết đã từ rất lâu, có nhiều bài hát mà mình sáng tác tuy rất phổ biến nhưng lại bị hát sai nhạc cũng như sai lời, nhiều nhất có thể kể đến Về đi em, Mẹ tôi, Chiếc vòng cầu hôn... Nguyên nhân không quá khó hiểu vì với Trần Tiến, sáng tạo là cống hiến cho nhân dân, là "thừa hành lệnh trời", vì vậy viết xong là mất, không có văn bản nào được giữ lại. Nên ở tuổi này, ông muốn tập hợp và làm rõ ràng một lần sau cuối, để từ đây trở đi, các tác phẩm của mình không còn chịu cảnh "tam sao thất bản". Đó là lý do 108 ca khúc được chọn xuất hiện.

Song song với những nhạc phổ mang tính chính thức, cuốn sách cũng có những ghi chú nhỏ về các bài hát nổi bật, qua đó độc giả có thể hiểu hơn, nghệ sĩ thì cảm được hơn về các ca khúc. Chẳng hạn từ đây ta biết Sao em nỡ vội lấy chồng vốn được đặt hàng cho phong trào sinh đẻ có kế hoạch, và vì ông mượn hình tượng lá diêu bông nổi tiếng của thi sĩ Hoàng Cầm, nên Trần Tiến từng muốn chia đôi nhuận bút với vị thi sĩ nhưng bị từ chối. Hay ở chỗ khác, bài Sen hồng hư không đậm chất Thiền, Phật được tiết lộ là bột phát chỉ trong một tiếng đồng hồ mà ông tin mình được mẹ phù hộ. Trong khi Tạm biệt chim én lại bắt đầu từ một cuộc gặp gỡ bất ngờ với một cô gái mà ông chỉ biết mặt, biết nhà nhưng chưa từng quen ở tận Đà Lạt…

Nhưng trên hết, vượt khỏi khuôn khổ một cuốn sách nhạc, Trần Tiến: Người hát thơ mình còn bao gồm những trang hồi ký, các đoạn viết bâng quơ, hình ảnh và tư liệu quý, qua đó phục dựng chặng đường dài rộng mà vị nhạc sĩ đã từng đi qua. Với vai trò biên soạn, nhà văn Hồ Anh Thái đã tổng hợp, sắp xếp, đưa độc giả vào hành trình trưởng thành của tác giả Vết chân tròn trên cát, từ khi ra đời, trải qua tuổi thơ gian khó đến khi bước vào chiến tranh, viết nhạc trong thời hậu chiến, kéo dài đến những chuyến du ca, lưu diễn nước ngoài... Cuốn sách cũng không được kể đơn tuyến, mà người biên soạn cũng tinh ý thêm vào nhận định của nhiều bạn văn, nhà báo, dư luận… từ đó cho thấy Trần Tiến dưới muôn vàn sắc diện.

Về phần thiết kế, Duy Đào - nhà thiết kế Việt Nam đầu tiên được đề cử giải Grammy ở hạng mục Thiết kế xuất sắc nhất cho album Gieo của ban nhạc Ngọt - cũng biến ấn phẩm thành cuốn artbook ấn tượng về mặt thị giác, có giá trị sưu tầm. Với cách sử dụng màu sắc đối lập đỏ - đen, font chữ đậm, các nét cứng, thô và kích thước lớn, Duy Đào và ê-kíp đã mang đến một ấn phẩm theo đúng "tinh thần" Trần Tiến: nhiệt huyết, máu lửa nhưng cũng thô ráp và đầy chân thật. Ấn phẩm ngoài ra cũng chứa đựng những tấm ảnh phong phú, chưa từng công bố, xen kẽ là những tư liệu báo chí hiếm hoi còn giữ lại được ở giai đoạn ông hoạt động trong ban nhạc Đen-Trắng và các chuyến lưu diễn nước ngoài. 

Trong phần Một góc ngẫu hứng, Duy Đào và các cộng sự cũng chụp những đồ vật gắn liền với Trần Tiến, từ mũ và khăn ông thường xuyên diện, đến các nhạc cụ, sổ tay kinh nghiệm sáng tác hay các thiết bị thu âm một thời gắn bó… qua đó như đưa người đọc bước vào một "viện bảo tàng" của vị nhạc sĩ.

2.

Tuy vậy, điều quan trọng nhất mà cuốn sách làm được đó là giúp ta hiểu hơn về một Trần Tiến sau ánh hào quang. Nếu trước đây gắn liền với ông là chất phiêu du, ngẫu hứng, hài hước, khả năng khuấy động sân khấu, thì qua những trang sách này, ta hiểu đằng sau sự tích cực ấy ông đã trải qua không ít khó khăn. Đó là tuổi thơ xuất thân trong một gia đình tương đối đủ đầy nhưng bởi biến động thời cuộc, cha mất sớm, ông đã bị cuốn vào "vòng xoáy đời", từ phụ giúp mẹ giặt chăn màn, dọn dẹp phòng ốc, ghi chép sổ sách… đến rửa bát thuê, rửa thùng nấu phở rồi bất ngờ được truyền nghề... Sau đó khi lớp lớp thanh niên lên đường ra mặt trận, ông cũng trở thành nhân công hậu đài, hát bè cho dàn đồng ca, dần dần tập tành sáng tác dù cho khi ấy không biết nốt nhạc là gì…

Chính đoạn đời này giúp ta hiểu ra vì đã đi qua sinh tử chiến tranh, sống giữa cuộc đời nhiễu nhương và đầy phức tạp mà âm nhạc của Trần Tiến rất thật, rất đời. Ông không tô vẽ, không nhuận sắc sao cho sang trọng, mà đó là âm nhạc của người nghèo, của người cùng khổ. Điều này rồi được duy trì cho đến sau này, khi ông trở thành thành viên của ban Đen-Trắng, viết các bài hát cho thấy đời sống hậu chiến, "thổi" hồn nhạc Rock vào âm nhạc đương thời. Không dừng ở đó, hành trình du ca sau này cùng Hồng Ngọc, Trần Tài... lại càng khiến ông đi sát hiện thực, phần nào nảy ra ý tưởng mở trường Mặt trời nhỏ cho các em nhỏ có khiếu âm nhạc nhưng không có nhiều điều kiện...

Song song với quãng đời đặc biệt, cuốn sách cũng hé lộ những chuyện riêng tư hơn giữa Trần Tiến với những người thân thiết. Đó là mẹ, là chị và những người phụ nữ nói chung – những người mà ông kính trọng và có tình cảm đặc biệt. Đó còn là người vợ tần tảo luôn luôn đồng hành - cô giáo Bích Ngà. Là cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cùng những kỷ niệm khi mình bỏ nhà ra đi, khi nhạc sĩ họ Trịnh giúp ông nhận ra mình nổi tiếng thế nào, rồi nhận ra sứ mệnh của chính bản thân. Cũng phải kể đến Nguyễn Cường - người bạn thân thiết thuộc cùng "bộ tứ sông Hồng" mà ông gắn bó và cùng chứng kiến quá trình phát triển, thường hay "đọ tài" trong nhiều ca khúc…

Ở đó, Trần Tiến trong những trang văn hiện lên đầy hoài niệm, chậm rãi, nhưng cũng là sự tận hiến cho đến tận cùng. Ngoài những phần trên, cuốn sách cũng gồm 60 đoản văn bâng quơ không đầu không cuối, được ông ghi lại khi chúng nảy nở trong tâm trí mình. Tuy đến một cách tình cờ mà như ông gọi đó là "thiên lệnh", nhưng qua đây phản ánh rất rõ góc nhìn nhân sinh của chính Trần Tiến. Có thể kể đến những đoản văn như: "Ta sinh ra, như sóng sinh ra trên đại dương. Cố xô vào đá để chứng tỏ mình. Dẫu dịu dàng, mơn trớn. Hay bão tố thét gào, thì rồi cũng phải tan ra… như bọt bèo", "Đừng bao giờ nghĩ mình sắp chết và cũng nên nghĩ mình có thể chết ngay bây giờ. Cứ thế mà định liệu cuộc sống mình"... Đó chính là những đúc kết sau 80 năm cuộc đời, qua những lần mà ông bước trên lằn ranh sinh tử của chiến tranh, bệnh tật, tuổi già...