Công nghệ đang mở ra những phương thức sản xuất, trình diễn và khai thác sản phẩm văn hóa, giúp các tác phẩm sáng tạo không chỉ đến với công chúng bằng những hình thức mới mà còn có khả năng tạo ra nhiều giá trị kinh tế.
Đây cũng là hướng phát triển được đặt ra đối với công nghiệp văn hóa Việt Nam, nơi nguồn chất liệu văn hóa phong phú cần được kết hợp với năng lực công nghệ để hình thành những sản phẩm có sức cạnh tranh.
Hướng đi này được thể hiện qua Phim trường số, Nền tảng công nghệ điều khiển nghệ thuật biểu diễn và Thanh âm Việt Nam - 3 trong số 17 sáng kiến phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam năm 2026 được Bộ VH,TT&DL công bố mới đây.
Phát triển chuỗi giá trị từ Phim trường số
Điện ảnh là 1 trong những lĩnh vực cho thấy rõ vai trò của công nghệ trong việc nâng cao năng lực sáng tạo và tổ chức sản xuất. Từ xây dựng bối cảnh, thiết kế nhân vật đến kỹ xảo, âm thanh và hậu kỳ, các công nghệ mới không chỉ mở rộng khả năng thể hiện những câu chuyện lịch sử, văn hóa mà còn góp phần đổi mới quy trình sản xuất, tạo điều kiện phát triển những tác phẩm có quy mô và chất lượng ngày càng cao.
Trên cơ sở đó, sáng kiến Phim trường số hướng tới phát triển một hệ thống sản xuất điện ảnh đồng bộ, kết hợp công nghệ hiện đại với đào tạo nhân lực, sáng tạo nội dung, sản xuất, phát hành và khai thác các sản phẩm phái sinh. Đây cũng là hướng đi đã bước đầu được hiện thực hóa thông qua sự hợp tác giữa doanh nghiệp công nghệ, đơn vị sản xuất điện ảnh và các cơ sở đào tạo.
Hình ảnh phim “Dế Mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm Lầy Lội”
Một dấu ấn nổi bật là bộ phim hoạt hình 3D Dế Mèn: Cuộc phiêu lưu tới xóm Lầy Lội, lấy cảm hứng từ tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài, với sự tham gia của Minh Việt Group và hãng phim CinePlus trong mô hình Phim trường số.
Ra rạp năm 2025, bộ phim đạt doanh thu hơn 21,5 tỷ đồng, đồng thời giành giải Bông sen Vàng dành cho phim hoạt hình cùng 2 giải Âm nhạc xuất sắc và Âm thanh xuất sắc tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ XXIV. Thành công này cho thấy tiềm năng kết hợp giữa chất liệu văn hóa Việt Nam, năng lực sáng tạo và công nghệ hiện đại để hình thành những sản phẩm điện ảnh được công chúng đón nhận.
Từ kinh nghiệm phát triển mô hình Phim trường số, ông Hà Anh Sơn (Chủ tịch Hội đồng quản trị Minh Việt Group) cho rằng, lịch sử Việt Nam là kho tàng chất liệu phong phú cho sáng tạo điện ảnh. Tuy nhiên, quá trình chuyển hóa nguồn tài nguyên ấy thành những tác phẩm có sức hấp dẫn vẫn gặp không ít khó khăn, nhất là về kinh phí, công nghệ và khả năng tái hiện những bối cảnh có quy mô lớn.
Theo ông, 1 trong những giải pháp được doanh nghiệp tập trung nghiên cứu là ứng dụng công nghệ sản xuất phim trong không gian 3 chiều, cho phép tái hiện bối cảnh lịch sử, kiến trúc và những trận chiến phức tạp. Công nghệ này tạo điều kiện để các nhà làm phim hiện thực hóa những ý tưởng khó triển khai bằng phương thức truyền thống, đồng thời chủ động hơn trong tổ chức sản xuất.
Song, vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ làm phim. Theo đại diện doanh nghiệp, việc phát triển Phim trường số cần gắn với một quy trình tương đối hoàn chỉnh, từ sáng tạo kịch bản, đào tạo nhân lực đến sản xuất, phát hành và khai thác giá trị tác phẩm. Đặc biệt, một sản phẩm điện ảnh không thể chỉ phụ thuộc vào doanh thu bán vé, mà cần được phát triển thành tài sản trí tuệ có khả năng khai thác trước, trong và sau quá trình công chiếu.
Theo hướng tiếp cận này, những nhân vật, hình tượng và câu chuyện được xây dựng trong phim có thể tiếp tục trở thành chất liệu phát triển sản phẩm thiết kế, trang phục, mô hình, thủ công mỹ nghệ và những loại hình sáng tạo khác. Từ một tác phẩm điện ảnh, doanh nghiệp có thể từng bước hình thành hệ sinh thái sản phẩm phái sinh, mở rộng nguồn thu và kéo dài đời sống của tài sản trí tuệ.
Sáng kiến "Nền tảng công nghệ điều khiển nghệ thuật biểu diễn" được định hướng phát triển hệ thống công nghệ phục vụ sản xuất và vận hành các chương trình nghệ thuật, tạo điều kiện để các đơn vị trong nước chủ động xây dựng những sản phẩm có quy mô, chất lượng và khả năng khai thác thường xuyên.
Đây cũng là định hướng được thể hiện qua dự án điện ảnh lịch sử Thiên Mạc hùng ca, dự kiến phát triển trong giai đoạn 2026 - 2027, gắn với việc xây dựng tài sản trí tuệ Tinh thần Thánh Dực. Từ chất liệu lịch sử, dự án hướng tới phát triển những hình tượng và sản phẩm phái sinh mang bản sắc Việt Nam.
Hướng tiếp cận này cho thấy việc ứng dụng công nghệ trong điện ảnh không chỉ nhằm giải quyết khó khăn ở khâu sản xuất, mà còn tạo tiền đề hình thành những tài sản trí tuệ có thể khai thác trên nhiều lĩnh vực. Khi được tổ chức thành một chuỗi sản xuất và kinh doanh, giá trị của tác phẩm có thể được mở rộng, thay vì khép lại sau thời gian công chiếu.
Làm mới trải nghiệm, khơi dậy sức sáng tạo
Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, công nghệ đang mở ra những khả năng mới trong việc tổ chức không gian sân khấu, kết hợp các loại hình nghệ thuật và nâng cao trải nghiệm của công chúng. Những chương trình hiện đại ngày càng đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa âm thanh, ánh sáng, hình ảnh, chuyển động và các hiệu ứng trình diễn, đồng thời đặt ra yêu cầu làm chủ công nghệ để nâng cao năng lực sáng tạo, tổ chức sản xuất trong nước.
Từ yêu cầu đó, sáng kiến Nền tảng công nghệ điều khiển nghệ thuật biểu diễn được định hướng phát triển hệ thống công nghệ phục vụ sản xuất và vận hành các chương trình nghệ thuật, tạo điều kiện để các đơn vị trong nước chủ động xây dựng những sản phẩm có quy mô, chất lượng và khả năng khai thác thường xuyên.
Theo chuyên gia, phía sau những chương trình biểu diễn quy mô lớn là các hệ thống công nghệ phức tạp, có khả năng điều phối hàng loạt thiết bị theo một kịch bản thống nhất. Việc từng bước làm chủ những nền tảng này không chỉ giúp giảm chi phí đầu tư, vận hành mà còn mở rộng khả năng sáng tạo, giảm sự phụ thuộc vào các giải pháp công nghệ nước ngoài.
Không gian sân khấu được mở rộng bằng hình ảnh, ánh sáng và công nghệ trình chiếu trong“Sơn thần thủy quái”. Ảnh: Khánh Hòa
Thực tế, những chương trình như Tinh hoa Bắc Bộ và vở kịch xiếc Sơn thần thủy quái đã cho thấy sức hấp dẫn của việc kết hợp chất liệu văn hóa truyền thống với ngôn ngữ trình diễn hiện đại.
Trong đó, Tinh hoa Bắc Bộ khai thác văn hóa, lịch sử và đời sống vùng đồng bằng Bắc Bộ thông qua nghệ thuật thực cảnh, kết hợp âm nhạc, ánh sáng và không gian mặt nước. Còn Sơn thần thủy quái đưa truyền thuyết dân gian quen thuộc lên sân khấu bằng sự giao thoa giữa nghệ thuật xiếc, âm thanh, ánh sáng và những hiệu ứng trình diễn giàu tính thị giác.
Ông Nguyễn Đức Quang (nhà sáng lập VietArt và Lumishow, đại diện nhóm công nghệ phối hợp thực hiện Sơn thần thủy quái) cho biết, chương trình được hình thành từ sự hợp tác với Liên đoàn Xiếc Việt Nam, kết hợp năng lực biểu diễn của các nghệ sĩ với những giải pháp công nghệ sân khấu. Vở diễn đã đạt những kết quả tích cực về lượng khán giả trong giai đoạn đầu công diễn. Từ đó, đơn vị đang tiếp tục nghiên cứu bổ sung công nghệ, hoàn thiện chương trình và phát triển những sản phẩm biểu diễn tiếp theo.
Sự hợp tác này cho thấy vai trò của công nghệ không chỉ giới hạn ở việc tạo ra hiệu ứng sân khấu, mà còn mở rộng khả năng thể hiện ý tưởng nghệ thuật. Khi nghệ sĩ và doanh nghiệp công nghệ cùng tham gia từ quá trình xây dựng sản phẩm, những chất liệu văn hóa quen thuộc có thể được chuyển tải bằng phương thức mới, tạo sức hấp dẫn đối với công chúng đương đại.
Trên cơ sở những kinh nghiệm này, một hướng triển khai đáng chú ý là dự án Kỳ yến - Bữa tiệc kỳ diệu, được định hướng kết hợp nghệ thuật xiếc, âm nhạc, công nghệ trình diễn và ẩm thực, hướng tới hình thành sản phẩm trải nghiệm văn hóa, nghệ thuật và du lịch đặc sắc tại Hà Nội.
Theo định hướng, chương trình được nghiên cứu theo hướng kết hợp hoạt động biểu diễn với trải nghiệm ẩm thực trong cùng một không gian. Ở đó, nghệ thuật xiếc và các giải pháp công nghệ không chỉ phục vụ phần trình diễn mà còn góp phần tạo nên trải nghiệm khác biệt cho khán giả trong quá trình thưởng thức ẩm thực.
Với định hướng ứng dụng công nghệ trình chiếu 3D mapping, kết hợp nghệ thuật và những giá trị văn hóa đặc trưng, Kỳ yến được kỳ vọng mở ra một hướng khai thác mới cho nghệ thuật biểu diễn. Thay vì chỉ phục vụ khán giả theo từng suất diễn, những chương trình được tổ chức gắn với trải nghiệm và du lịch có thể mở rộng đối tượng phục vụ, tạo thêm nguồn thu và từng bước hình thành những sản phẩm nghệ thuật có khả năng khai thác thường xuyên.
Cùng với việc làm mới trải nghiệm sân khấu, yêu cầu khơi dậy sức sáng tạo và mở rộng sự tham gia của công chúng cũng được đặt ra trong lĩnh vực âm nhạc. Đây là loại hình nghệ thuật có khả năng tiếp cận đông đảo người dân, từ những giai điệu, thanh âm quen thuộc trong đời sống đến các tác phẩm được sáng tác, đầu tư và biểu diễn chuyên nghiệp.
Theo hướng tiếp cận này, sáng kiến Thanh âm Việt Nam được xây dựng với 2 chương trình Giai điệu cuộc sống và Cảm hứng bất tận, hướng tới phát huy tiềm năng sáng tạo âm nhạc trong cộng đồng, đồng thời phát hiện, đầu tư phát triển những tác phẩm có chất lượng nghệ thuật.
Vở diễn thực cảnh “Tinh hoa Bắc Bộ” kết hợp chất liệu văn hóa truyền thống với âm nhạc, ánh sáng và công nghệ trình diễn hiện đại
Trong đó, Giai điệu cuộc sống được định hướng trở thành không gian âm nhạc dành cho đông đảo người dân, nơi những giai điệu, thanh âm bình dị có thể được ghi lại, chia sẻ và lan tỏa. Từ tiếng hát, những giai điệu ngẫu hứng đến âm thanh gắn với lao động, sinh hoạt, mỗi người đều có thể tham gia bằng những cách thức phù hợp với khả năng và cảm xúc của mình.
Bên cạnh không gian âm nhạc đại chúng, Cảm hứng bất tận tập trung vào việc phát hiện, quy tụ và hỗ trợ những tài năng sáng tạo chuyên nghiệp, hướng tới hình thành các tác phẩm âm nhạc có chất lượng, kết tinh bản sắc văn hóa và tinh thần Việt Nam.
Chương trình được định hướng triển khai trên phạm vi 34 tỉnh, thành phố, với sự tham gia của đội ngũ nhạc sĩ, nghệ sĩ và các đơn vị hoạt động nghệ thuật. Qua đó, mỗi địa phương có thể khai thác nguồn chất liệu văn hóa, phát huy bản sắc và năng lực sáng tạo riêng để hình thành những tác phẩm mới, đồng thời tăng cường giao lưu, kết nối trong đời sống âm nhạc cả nước.
Từ những tác phẩm được sáng tác, phát hiện và tuyển chọn, chương trình hướng tới tổ chức các hoạt động biểu diễn, giới thiệu sản phẩm âm nhạc với công chúng, từng bước hình thành những thương hiệu nghệ thuật có khả năng duy trì định kỳ. Đây cũng là hướng phát triển nhằm tạo thêm cơ hội cho nghệ sĩ sáng tạo, đưa tác phẩm đến thị trường và mở rộng khả năng khai thác giá trị âm nhạc.
Từ nghệ thuật biểu diễn đến âm nhạc, những sáng kiến này cùng hướng tới làm phong phú trải nghiệm của công chúng và mở rộng không gian sáng tạo nghệ thuật. Khi được kết hợp với năng lực tổ chức sản xuất và phát triển thị trường, những sản phẩm mang bản sắc Việt Nam có thêm điều kiện tiếp cận đông đảo công chúng, tạo ra những giá trị mới và đóng góp vào sự phát triển của công nghiệp văn hóa.
Một sản phẩm điện ảnh không thể chỉ phụ thuộc vào doanh thu bán vé, mà cần được phát triển thành tài sản trí tuệ có khả năng khai thác trước, trong và sau quá trình công chiếu.
(Còn tiếp)
