Sách - "căn cốt" để xây dựng công nghiệp văn hóa

Vị trí của sách trong hệ sinh thái sáng tạo, cũng như khả năng kết nối của ngành xuất bản với các lĩnh vực văn hóa khác, đang ngày càng trở nên nổi bật trong sự phát triển của công nghiệp văn hóa. Đó là nội dung chính của những trao đổi tại cuộc tọa đàm Sách và công nghiệp văn hóa diễn ra ít ngày trước tại Hà Nội.

Và điều này càng được định vị rõ nét khi Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới đã xác định "xuất bản là một bộ phận quan trọng của ngành công nghiệp văn hóa, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa, hình thành chuỗi giá trị nội dung số, tài sản số, gia tăng hiệu quả kinh tế và đóng góp vào thành tựu chung của nền kinh tế quốc dân cũng như khả năng cạnh tranh quốc gia".

Mở rộng "hệ sinh thái" của sách

Theo PGS-TS Nguyễn Toàn Thắng (nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh), trong hệ sinh thái tri thức và sự phát triển văn hóa hiện nay, sách vẫn giữ vai trò nền tảng và trung tâm trong việc kết tinh trí tuệ, lan tỏa giá trị văn hóa và phát triển tư duy bền vững, dù đang chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các phương tiện truyền thông số.

Ông cho rằng, trong sự phát triển văn hóa, sách chính là "nguồn gốc". Theo ông, sách không mất đi mà đang "tiến hóa" để thích nghi với bối cảnh mới.

Cụ thể, sách là nguyên liệu cho các loại hình nghệ thuật khác. Phần lớn các bộ phim kinh điển, kịch bản hay trò chơi điện tử có chiều sâu đều bắt nguồn từ các tác phẩm văn học. Ngoài ra, sách có sự đa dạng hóa hình thức. Sự xuất hiện của sách nói (audiobook) và sách điện tử (ebook) thực chất đang mở rộng "hệ sinh thái" của sách chứ không tiêu diệt nó.

Theo PGS Thắng, xuất bản đóng vai trò là nền tảng cốt lõi, hạt nhân trí tuệ và là nguồn nguyên liệu bền vững nhất cho các ngành công nghiệp sáng tạo khác. Và vai trò này thể hiện trên nhiều phương diện.

Trước hết, xuất bản (sách, báo, tạp chí) là hạt nhân cốt lõi của nền tảng tri thức, góp phần hình thành nhân cách và hun đúc tinh thần dân tộc. Đồng thời, xuất bản còn là nguồn nguyên liệu sáng tạo cho các ngành công nghiệp văn hóa, khi nhiều tác phẩm điện ảnh, kịch bản sân khấu, trò chơi giải trí thành công đều dựa trên nền tảng cốt truyện từ sách (xuất bản phẩm).

Bên cạnh đó, trong bối cảnh chuyển đổi số, xuất bản hiện đại tạo ra "cú hích" công nghiệp khi chuyển mình sang số hóa (sách nói, sách điện tử), từng bước trở thành ngành kinh tế - công nghệ có giá trị gia tăng cao. Công nghiệp văn hóa có thể phát triển dựa trên thế mạnh khác như công nghệ (game, phần mềm), di sản (du lịch văn hóa), hoặc nghệ thuật biểu diễn. Tuy nhiên, nếu thiếu nền tảng xuất bản mạnh, các ngành này dễ rơi vào tình trạng thiếu bản sắc, vay mượn nội dung hoặc sản phẩm kém chiều sâu. 

Chuyên gia này nhấn mạnh: "Xuất bản không phải con đường duy nhất, nhưng là con đường bền vững và căn cốt nhất để xây dựng nền công nghiệp văn hóa có bản sắc và sức cạnh tranh lâu dài".

Hướng tới xây dựng hệ sinh thái đa chiều

Từ góc nhìn thực tiễn, bà Khúc Thị Hoa Phượng (Giám đốc, Tổng Biên tập NXB Phụ nữ Việt Nam) có quan điểm tương tự: Sách giữ vai trò như một tri thức nền tảng, tri thức "gốc" đối với sự phát triển của công nghiệp văn hóa.

Theo bà, công nghiệp văn hóa là ngành dựa trên sự sáng tạo, và chính sách là nơi khởi nguồn của sáng tạo ấy. Bởi mỗi cuốn sách là kết quả của quá trình tích lũy tri thức, sáng tạo, trải nghiệm và tư duy của người viết, từ đó hình thành nên những giá trị nguyên bản.

"Khi có được nguồn tri thức nguyên bản này, chúng ta có thể phát triển theo hướng phái sinh, đồng thời xây dựng hệ sinh thái cho nó. Từ đó, công nghiệp văn hóa sẽ có rất nhiều cơ hội để phát triển" - bà nhấn mạnh.

Tuy nhiên, thực tế tại Việt Nam cho thấy việc xây dựng hệ sinh thái sáng tạo từ sách vẫn còn gặp nhiều khó khăn.

Bà Hoa Phượng dẫn chứng từ chính kinh nghiệm khi NXB Phụ nữ Việt Nam tổ chức các buổi trao đổi về sáng tác truyện fantasy (kỳ ảo) dành cho thiếu nhi Việt Nam. Khi mời các cây bút trẻ tham gia sáng tác thể loại kỳ ảo, nhiều tác giả gặp trở ngại do thiếu hệ sinh thái văn hóa nền tảng. Trong khi đó, ở phương Tây, thể loại kỳ ảo đã có sẵn hệ thống cổ mẫu như ma cà rồng, các yếu tố thần thoại hay những tri thức cổ xưa, tạo thành chất liệu chung để người viết xây dựng nhân vật và thế giới truyện.

Từ thực tế này, Giám đốc NXB Phụ nữ Việt Nam cho rằng, để sách thực sự trở thành nguồn tri thức gốc của công nghiệp văn hóa, việc xây dựng hệ sinh thái sáng tạo từ sách có ý nghĩa nền tảng.

"Chúng ta không chỉ sản xuất sách mà phải cùng nhau xây dựng hệ sinh thái cho từng thể loại sách khác nhau. Các ngành cần ngồi với nhau để cùng xây dựng hệ sinh thái đó. Nếu làm được điều này, sức bật của công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ vững vàng hơn và có thể vươn xa hơn" - bà nhấn mạnh.

Từ đây, chuyên gia này chỉ ra một thách thức: Việt Nam sở hữu kho tàng văn hóa phong phú, nhưng việc lưu trữ và hệ thống hóa còn hạn chế, khiến nhiều giá trị văn hóa chưa được khai thác hiệu quả.

Ví dụ, trong Truyện Kiều hay các tác phẩm thơ văn trung đại Việt Nam có rất nhiều ngôn từ, hình tượng giàu giá trị, nhưng những yếu tố này vẫn nằm trên trang sách, chưa được kết nối với đời sống đương đại và chưa tạo được sức hấp dẫn, đặc biệt đối với giới trẻ.

"Vấn đề đặt ra là làm thế nào để kết nối các cổ mẫu văn hóa, các từ khóa văn hóa và những giá trị ngôn ngữ truyền thống với bối cảnh hiện đại" - bà nói - "Điều này đòi hỏi nền tảng văn hóa phải được lưu trữ có hệ thống, có phân loại và chọn lọc để phục vụ sáng tạo".

"Tri thức gốc" cho điện ảnh

Trong khi đó, từ góc nhìn của người làm phim, nhà sản xuất Cao Phượng Diễm cho rằng, nhà làm phim không thể tách rời nguồn tri thức từ sách, bởi sách chính là tri thức gốc, là nền tảng để xây dựng chiều sâu nội dung và tính xác thực cho tác phẩm điện ảnh.

Theo bà, trong quá trình làm phim, việc tiếp cận và nghiên cứu tư liệu từ sách là bước quan trọng để hiểu đầy đủ về nhân vật, bối cảnh lịch sử cũng như những lớp nghĩa phía sau câu chuyện.

Điều này được minh chứng khi nhà sản xuất phim này bắt tay vào thực hiện dự án phim hoạt hình về bà Hoàng Thị Thế (con gái của "Hùm thiêng Yên Thế" Hoàng Hoa Thám). Bà Diễm cho biết, đây là một nhân vật đặc biệt với số phận nhiều biến động, cuộc đời còn nhiều bí ẩn dù nhiều người biết đến việc bà từng sang Pháp sinh sống. Để làm rõ những khoảng trống này, đoàn làm phim đã bắt đầu từ việc tìm kiếm tư liệu trong sách và các nguồn lưu trữ.

Tuy nhiên, dù tư liệu ở Việt Nam không ít, nhưng còn hạn chế và thiếu tính hệ thống. Đoàn làm phim sau đó phải cử nhân sự sang Pháp, tiếp cận trực tiếp các kho lưu trữ tư liệu thuộc địa. Tại đây, các tài liệu được lưu trữ bài bản theo năm, tháng, ngày, có người chứng kiến và ký xác nhận, giúp đoàn làm phim có được cái nhìn đầy đủ và chính xác hơn về nhân vật.

Từ trải nghiệm này, nhà sản xuất Cao Phượng Diễm cho rằng, đối với nhà làm phim, việc nghiên cứu tư liệu từ sách là bước cần thiết để hiểu sâu về nhân vật và bối cảnh lịch sử, song không phải tất cả nội dung đều có thể đưa lên màn ảnh. Sách có thể dài hàng nghìn trang, trong khi phim có thời lượng giới hạn, buộc người làm phim phải chọn lọc, chắt lọc những chi tiết tiêu biểu nhất để chuyển hóa thành ngôn ngữ điện ảnh. Tuy vậy, theo bà, chính quá trình nghiên cứu từ sách mới giúp nhà làm phim có nền tảng để lựa chọn chính xác và xây dựng câu chuyện có chiều sâu.

Đáng chú ý, nhà làm phim này cũng cho biết quá trình thực hiện dự án đã mở ra những tín hiệu tích cực về sự hợp tác giữa nhà xuất bản và nhà làm phim, tạo nên hệ sinh thái sáng tạo đa chiều.

Bà Diễm tiết lộ, trong quá trình truyền thông dự án, biên tập viên của một nhà xuất bản đã chủ động liên hệ hợp tác để phát triển một bộ sách liên quan đến bộ phim. Đây không còn là mối quan hệ một chiều khi nhà làm phim chỉ tìm tư liệu từ sách, mà ngược lại, từ những thông tin và góc nhìn mới trong quá trình làm phim cũng có thể phát triển thành sách.

"Sự kết hợp nhiều chiều này có thể coi là những tín hiệu manh nha rất tốt cho việc xây dựng nền công nghiệp văn hóa, trong đó điều đáng ghi nhận là sự thay đổi tư duy làm sách của các nhà xuất bản" - bà Diễm bày tỏ.