Phác dựng bức tranh toàn cảnh văn học thiếu nhi Việt Nam

Sách Bạn văn của tuổi thơ (NXB Hội Nhà văn) cho thấy nỗ lực của nhà văn Lê Phương Liên trong việc phác dựng một bức tranh toàn cảnh về văn học thiếu nhi Việt Nam từ thế kỷ 20 đến đầu thế kỷ 21.

Được xuất bản trong Chương trình xuất bản sách do Nhà nước đặt hàng, cuốn sách không chỉ tập hợp các bài tiểu luận, phê bình, chân dung văn học, mà còn chứa đựng những suy ngẫm, chiêm nghiệm của tác giả sau hơn nửa thế kỷ gắn bó với văn học thiếu nhi. Nhân dịp sách ra mắt, Thể thao và Văn hóa (TTXVN) có cuộc trò chuyện với nhà văn Lê Phương Liên về tác phẩm đặc biệt này.

Từ một biên niên sử…

* "Bạn văn của tuổi thơ" có thể xem là một cuốn sách tư liệu nhìn lại tiến trình hình thành và phát triển của văn học thiếu nhi Việt Nam từ góc nhìn của một nhà văn đã nhiều thập niên gắn bó với lĩnh vực này. Sau khi hoàn thành hơn 400 trang sách, điều gì khiến bà tâm đắc nhất khi nhìn lại hành trình này?

- Sau khi hoàn thành hơn 400 trang sách Bạn văn của tuổi thơ, điều tôi yên tâm nhất là mình đã dựng được "Bức tranh toàn cảnh văn học thiếu nhi Việt Nam". "Bức tranh" này có được từ nguồn tư liệu ở những cuốn sách của các nhà nghiên cứu có uy tín đi trước và phần còn lại gần 50 năm là những tư liệu do chính tác giả là người trong cuộc.

Bạn văn của tuổi thơ là một cuốn sách có lý luận xuyên suốt. Trong phần mở đầu tôi đã viết: "Văn học cho trẻ em được coi là một bộ phận trọng yếu của văn học nhân loại. Văn học trẻ em mang tính nhân văn của văn học nói chung và có tính đặc thù riêng là dành cho trẻ em, hướng tới trẻ em - những cá nhân chưa trưởng thành, những nhân cách đang phát triển, đang hoàn thiện nhân tính. Bởi thế sự thẩm định, đánh giá các tác phẩm văn học thiếu nhi luôn gắn liền với tâm sinh lý lứa tuổi... Người viết cho trẻ em không chỉ là một nhà văn mà còn là một người bạn, người thầy của trẻ em...".

Từ điểm nhìn trước hết: "Trẻ thơ là đối tượng hưởng thụ văn học" để tìm hiểu bình luận, tập hợp thông tin, tôi đã thể hiện nội dung cuốn sách bằng những tiểu luận văn học, tùy bút hồi ức, phê bình cảm thụ. Tôi viết theo cảm xúc và nhận thức riêng khi bình luận tác phẩm, tác giả cụ thể.

Đối với các diễn biến lịch sử trong phong trào văn học thiếu nhi, tôi tập hợp tư liệu khách quan trên cơ sở thông tin sự thật, không bình luận từ điểm nhìn cá nhân. Tôi nghĩ rằng các thế hệ sau sẽ coi đây là những tư liệu đáng tin cậy để nghiên cứu và đánh giá theo cách nhìn khác với thế hệ chúng tôi.

* Ngay ở phần mở đầu, bà dành một bài viết riêng để nhìn lại "Những chặng đường văn học thiếu nhi Việt Nam". Theo quan sát của bà, đâu là những giai đoạn mang tính bước ngoặt, góp phần định hình diện mạo của văn học thiếu nhi Việt Nam hôm nay?

- Văn học thiếu nhi là một bộ phận của văn học Việt Nam. Sự phát triển thăng trầm của văn học thiếu nhi cùng hòa chung với sự phát triển của lịch sử văn hóa Việt Nam trong quá trình biến đổi toàn xã hội Việt Nam từ thế kỷ 20 tới thế kỷ 21. Nội dung trong bài viết của tôi đã như là một biên niên sử mà mỗi chặng đường đều có những tác giả, tác phẩm nổi bật làm nên sự đột phá của văn học thiếu nhi Việt Nam ở giai đoạn lịch sử đó.

Có những lúc văn học thiếu nhi trầm lắng, số lượng người viết cho thiếu nhi thành danh ít ỏi. Tuy vậy, sức sống của văn học thiếu nhi Việt Nam là một mạch ngầm tiềm ẩn trong tâm hồn của các thế hệ người Việt Nam. Một khi những sáng tác của những cây bút trẻ được đón nhận và xuất bản, được bạn đọc yêu thích và xã hội tôn vinh, văn học thiếu nhi sẽ phát triển.

Tôi muốn nói đến phong trào văn học thiếu nhi Việt Nam từ những năm đầu thế kỷ 21 tới thời kỳ cao trào từ 2020 tới nay. Từ đầu thế kỷ 21 có những hoạt động mở đường cho sự hội nhập văn học thiếu nhi Việt Nam với thế giới như Dự án hỗ trợ văn học thiếu nhi Việt Nam - Đan Mạch do NXB Kim Đồng thực hiện từ 2006 đến năm 2016.

Sự nở rộ của các giải thưởng văn học thiếu nhi từ mọi nguồn lực xã hội như: Giải thưởng Sách Việt Nam (từ 2005) tiếp nối là Giải thưởng Sách Quốc gia (từ 2018 tới nay) có hạng mục Sách thiếu nhi; Giải Sách hay (do Viện giáo dục IRED, Dự án khuyến đọc Sách hay và Sáng kiến Open Edu đồng tổ chức tại TP.HCM - từ 2011); Giải thưởng cuộc thi sáng tác Đóa hoa đồng thoại do tổ chức More và Công ty TNHH Eneos (Nhật Bản) thực hiện với sự đồng hành của NXB Kim Đồng và sự bảo trợ của Đại sứ quán Nhật Bản từ năm 2018; Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn (do báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) sáng lập và tổ chức từ 2020); Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam về văn học thiếu nhi (từ 2020 tới nay); Giải thưởng Văn học Kim Đồng (từ 2023 tới nay)…

Với sự khích lệ mạnh mẽ của toàn xã hội, lực lượng sáng tác văn học thiếu nhi Việt Nam đã phát triển về số lượng đông đảo hơn bao giờ hết. Các tác phẩm mới xuất hiện đều có những bước thay đổi cách viết và cách nhìn vào đời sống hiện tại của trẻ em tạo nên sức sống mới cho văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại. Đây là bước ngoặt lớn trực tiếp tạo nên diện mạo hiện nay của văn học thiếu nhi Việt Nam.

Tuy vậy, những tác phẩm văn học thiếu nhi được tôn vinh đã thực sự được bạn đọc yêu thích và chiếm lĩnh thị trường sách thiếu nhi Việt Nam hiện nay hay chưa? Đó là một vấn đề còn cần quan tâm trên thực tế.

Đến những chân dung làm nên bản sắc

* Phần lớn dung lượng cuốn sách dành cho các tác giả và tác phẩm tiêu biểu của văn học thiếu nhi Việt Nam. Khi đặt những gương mặt này cạnh nhau trong cùng một cuốn sách, bà muốn phác họa cho bạn đọc hôm nay hình dung như thế nào về những cá nhân, thế hệ làm nên lịch sử, bản sắc và những giá trị cốt lõi của văn học thiếu nhi Việt Nam?

- Đây là một câu hỏi rất hay, hướng tới bản sắc và những giá trị cốt lõi của văn học thiếu nhi Việt Nam. Khi giới thiệu một dòng văn học nào, không có gì cụ thể bằng giới thiệu tác giả và tác phẩm tiêu biểu của dòng văn học ấy.

Những tác giả và tác phẩm tôi đã thể hiện thành từng bài riêng đều là những tác giả, tác phẩm có sức sống vượt thời gian, có tầm vóc xứng đáng là tinh hoa của nước Việt Nam góp phần vào kho tàng văn học thiếu nhi thế giới.

Những bài chân dung văn học này, tôi dành cho những nhà văn tôi đã được gặp gỡ thực trong đời, những nhà văn làm nên ánh sáng thời thơ ấu của tôi, làm nên lý tưởng của cuộc đời tôi. Các thế hệ sau có thể sẽ được đọc các tác phẩm của các nhà văn đó, mà không có cơ hội để gặp gỡ và trò chuyện trực tiếp với những nhà văn ấy nữa.

Những bài viết cảm thụ trực tiếp các tác phẩm văn học thiếu nhi của tôi về các tác giả Việt Nam, hay nước ngoài đều là những bài truyền cảm hứng, những bài viết này làm nên linh hồn của cuốn Bạn văn của tuổi thơ.

Đây là những bài viết có ý nghĩa "tâm truyền tâm" đến với những người yêu quý trẻ em và có khát vọng viết cho trẻ em. Các bạn sẽ cảm nhận được những gì, đó là tùy thuộc với cách nhìn và cách cảm của từng người đọc. Tác giả không cố ý định hướng được cho người đọc cảm nhận như thế nào. Tuy vậy từ kinh nghiệm của bản thân với những cuốn sách đã từng xuất bản, người đọc luôn cảm nhận được đúng những điều tác giả gửi gắm trong từng câu chữ. Đó là hạnh phúc của người viết. 

Trong cuốn sách này, tôi không có khả năng viết thật đầy đủ về các nhà văn nổi tiếng viết cho thiếu nhi cùng thời với tôi. Có sự khiếm khuyết này vì nhiều lý do mà tôi cảm thấy không thể viết được. Đó cũng là một điều đáng tiếc của cuốn sách này. Hy vọng sẽ có các nhà nghiên cứu và nhà văn thế hệ sau tiếp tục có những cuốn sách về các tác giả, tác phẩm thiếu nhi Việt Nam và những tiểu luận về văn học thiếu nhi phong phú và đa dạng hơn cuốn Bạn văn của tuổi thơ của tôi.

* Có thể nói, đây là một cuốn sách tư liệu giúp bạn đọc nhìn thấy bức tranh toàn cảnh của văn học thiếu nhi Việt Nam từ thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI. Với tư cách một người gắn bó bền bỉ với văn học thiếu nhi, bà kỳ vọng cuốn sách sẽ góp phần khơi gợi điều gì ở độc giả hôm nay và tiếp thêm niềm tin như thế nào cho tương lai của văn học thiếu nhi Việt Nam?

- Tôi rất mừng khi trả lời câu hỏi này. Bởi người hỏi đã nói trúng mục đích việc tôi làm cuốn sách này: Đây là một cuốn sách tư liệu giúp bạn đọc nhìn thấy bức tranh toàn cảnh của văn học thiếu nhi Việt Nam từ thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI.

Tôi tin rằng bạn đọc nào đã có ý định đọc cuốn sách này đều là những người có sự chú ý tới văn học và trẻ em. Cuốn sách sẽ giúp bạn biết một dòng văn học đã ra đời và phát triển thăng trầm như thế nào.

Tôi hy vọng sẽ góp phần khơi gợi cho các nhà văn, các nhà nghiên cứu văn học, các nhà giáo dục trẻ em và người trẻ có một cuốn tư liệu đáng tin cậy để kiến tạo một ngành khoa học nghiên cứu văn học thiếu nhi Việt Nam phát triển trong tương lai. Xin chân thành cảm ơn tất cả những người bạn sẽ tìm đọc cuốn sách Bạn văn của tuổi thơ.

* Cảm ơn nhà văn đã chia sẻ!