Chọn làn điệu cổ Sở cầu như ý để biểu diễn trong chương trình Tinh hoa văn hóa Việt Nam - Hội tụ ba miền nhân Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, NSND Thúy Hường muốn gửi gắm những nguyện ước tốt đẹp tới người xem qua câu hát quan họ.
"Sở cầu như ý là làn điệu cổ của dân ca quan họ Bắc Ninh vẫn được hát trong các lễ hội, những cuộc hát đối đáp. Ở đó, câu Sở cầu như ý, sở nguyện tòng tâm nói về những nguyện ước, mong muốn đã trở thành sự thật. Câu Nguyện trăm năm duyên bén sắt cầm cũng có cả nghĩa đen và nghĩa bóng, gửi gắm mong ước mọi điều được như ý" - NSND Thúy Hường giải thích.
Với ý nghĩa ấy, Thúy Hường chọn Sở cầu như ý để góp tiếng hát quan họ vào chương trình Tinh hoa văn hóa Việt Nam - Hội tụ ba miền. Chị cho rằng làn điệu rất phù hợp với cuộc hội ngộ nghệ thuật ba miền do Báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) tổ chức chiều 24/11 tại Nhà hát Vinpearl Theatre - Ocean City, Hưng Yên.

NSND Thúy Hường. Ảnh: NVCC
Thúy Hường kể, chị đã học làn điệu này từ thời trẻ với nhiều nghệ nhân quan họ. Khi nói về sự thay đổi trong cách hát qua năm tháng, chị không cho rằng người hát nhất thiết phải trải qua nhiều vui buồn, thăng trầm mới thấm câu hát. Điều chị nhấn mạnh là thời gian để làn điệu ngấm vào mình: "Để hát được đằm thắm, những chỗ luyến láy được chín thì không thể vừa học đã làm được ngay. Khi còn trẻ, giọng hát có thể đẹp, trong trẻo và vang. Càng có tuổi, độ vang, độ trong có thể không còn được như trước, nhưng câu hát và những chỗ luyến láy có lẽ lại chín hơn".
Sinh năm 1967 tại Quế Võ, Bắc Ninh, Thúy Hường sớm được làm quen với dân ca qua lời ru của mẹ. Chị kể, mẹ có giọng hát hay và vang. Những làn điệu được nghe từ thuở nhỏ dần ngấm vào chị, nuôi dưỡng niềm yêu thích dân ca, trong đó có tình yêu quan họ ngày càng sâu đậm theo năm tháng. Thúy Hường thi đỗ vào Trường Văn hóa Nghệ thuật Hà Bắc, rồi về Đoàn Dân ca Quan họ sau khi tốt nghiệp. Quá trình học tập tại trường và rèn luyện trong đoàn giúp chị trau dồi cách hát, tích lũy vốn làn điệu qua nhiều năm làm nghề. Với chị, quan họ trở thành lẽ sống.
Trước khi dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009, Thúy Hường đã có nhiều năm cùng các nghệ nhân, nghệ sĩ, liền anh, liền chị gìn giữ loại hình này bằng việc học hỏi và biểu diễn. Chị thường tìm gặp các nghệ nhân để bổ sung vốn bài hát, đồng thời hát quan họ tại lễ hội, các địa phương và những ngôi chùa, tận dụng những dịp biểu diễn để giới thiệu di sản đến công chúng trong và ngoài nước.
NSND Thúy Hường từng có thời gian giữ cương vị Phó Hiệu trưởng Trường Trung cấp Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh, trực tiếp giảng dạy tại Khoa Dân ca Quan họ. Ngoài công việc ở trường, chị còn mở các lớp dạy quan họ của mình. Trong những người theo học chị hôm nay, có những em nhỏ mới năm, bảy tuổi. Theo lời chị kể, vào năm học, chị thường dành ngày nghỉ thứ bảy, chủ nhật để dạy các em; những ngày trong tuần dạy người lớn, còn buổi tối hướng dẫn trực tuyến cho người ở nước ngoài.
Việc quan họ được nhiều thế hệ tìm đến học và hát là điều khiến Thúy Hường vui khi nhìn lại sự phát triển của di sản. Theo quan sát của chị, ở nước ngoài, người Việt Nam cũng thành lập các câu lạc bộ quan họ, câu lạc bộ Kinh Bắc để cùng hát, cùng biểu diễn.

NSND Thúy Hường. Ảnh: NVCC
Với những học trò của mình, Thúy Hường còn chú trọng truyền dạy cách giao tiếp, ứng xử. Theo chị, từ các em nhỏ đến học sinh trong trường nghệ thuật đều cần hiểu cách xưng hô của người quan họ cùng với những làn điệu, lời ca đang học: "Người quan họ rất nhã nhặn. Các anh hai dù nhiều tuổi hơn các chị hai vẫn gọi là chị, xưng em. Các liền chị cũng vậy. Đó là sự nhún nhường trong cách ứng xử của người quan họ".
Sự tế nhị trong cách bày tỏ tình cảm cũng là điều chị muốn người học cảm nhận qua lời ca. Theo Thúy Hường, trong những bài quan họ nói về tình yêu lứa đôi, các cụ xưa thường mượn hình ảnh để ca ngợi nhau, gửi gắm tình ý một cách tinh tế. Ngay cả những lời hờn ghen cũng được thể hiện kín đáo, ý nhị trong câu hát.
Vui khi có thêm nhiều người học hát, Thúy Hường cũng trăn trở về việc gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc quan họ trong quá trình phát triển. Chị bày tỏ: "Phát triển phải đi cùng với việc gìn giữ, phải dựa trên cốt lõi, những giá trị chuẩn mực của quan họ". Để người yêu quan họ có thêm nguồn tham khảo khi tìm hiểu, học hát, chị đưa lên kênh YouTube chính thức các chương trình biểu diễn, những buổi hướng dẫn đã quay và cả những bài và cả những bài hát mộc, không có nhạc đệm.
Thúy Hường kể, đến năm 2019, chị mới bắt đầu mò mẫm sử dụng YouTube, Facebook, rồi từng bước làm quen với cách giới thiệu và hướng dẫn hát qua mạng. "Khi hướng dẫn, tôi chỉ rất kỹ nên nghĩ rằng mọi người có thể học được nhiều điều", chị nói. Có những video hướng dẫn dài cả tiếng đồng hồ vẫn thu hút đông đảo người xem. Còn trên Facebook cá nhân, chị chủ yếu chia sẻ thông tin thường ngày, hình ảnh những chuyến đi và các buổi biểu diễn để khán giả biết thêm về hoạt động của mình.

NSND Thúy Hường
Mấy năm gần đây, ngoài những người tìm nghe và học qua mạng, Thúy Hường còn đón nhiều bạn trẻ đến nhà xin học quan họ cổ. Các nghệ sĩ trẻ ở những đoàn, nhà hát cũng chủ động gọi điện, mong được chị trực tiếp hướng dẫn. Kể về những người tìm đến học, chị nói: "Điều khiến tôi xúc động là các bạn còn rất trẻ, xinh đẹp, năng động, đang theo một dòng nhạc mới, hoàn toàn khác với quan họ, nhưng vẫn muốn tìm hiểu và học quan họ".
Theo Thúy Hường, có nhiều bạn sau khi học đã thể hiện được độ vang, độ nảy của quan họ và được khán giả đón nhận nhiệt tình khi biểu diễn. Chị chia sẻ: "Các bạn không chỉ học mà còn mang những làn điệu ấy đi biểu diễn, kể cả trong những chương trình lớn. Đối với một nghệ sĩ gìn giữ những làn điệu dân ca như tôi, đó là niềm hạnh phúc".
Chuẩn bị tham gia chương trình Tinh hoa văn hóa Việt Nam - Hội tụ ba miền, Thúy Hường háo hức trước dịp gặp gỡ khán giả nhân Ngày Văn hóa Việt Nam. Theo quan sát của chị, nhiều tỉnh, thành phố tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ trong dịp này. Riêng tại Hà Nội, nhiều chương trình biểu diễn tôn vinh nghệ thuật truyền thống được tổ chức ở các địa điểm khác nhau.
Thúy Hường nhìn nhận đây là ngày hội chung của tất cả mọi người. Chị bày tỏ: "Tôi cảm thấy may mắn, hạnh phúc và rất trông chờ ngày hội văn hóa của non sông, khi mình cũng được tham gia chương trình Tinh hoa văn hóa Việt Nam - Hội tụ ba miền. Tôi tràn đầy hy vọng và nghĩ rằng người dân cũng đang hồ hởi chờ đợi được xem các nghệ sĩ biểu diễn ở nhiều địa điểm".