Cùng học trò Hà Quỳnh Như biểu diễn tổ khúc Sông Lam tình mẹ trong chương trình Tinh hoa văn hóa Việt Nam - Hội tụ ba miền, NSND Hồng Lựu muốn giới thiệu câu hát quê hương cùng sự tiếp nối giữa các thế hệ hát ví, giặm. Chị cũng gửi gắm mong muốn qua những làn điệu đằm thắm, dễ hát, dễ thuộc, khán giả ngoài xứ Nghệ sẽ thêm yêu thích và hát được dân ca Nghệ Tĩnh.
1. Trò chuyện, Hồng Lựu nhắc đến cách xưng hô của cô học trò 22 tuổi: Quỳnh Như gọi chị là bà. Và lần này, tiết mục của 2 bà cháu sẽ được giới thiệu trong chương trình do Báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) tổ chức nhân Ngày Văn hóa Việt Nam, diễn ra lúc 14 giờ ngày 24/11 tại Nhà hát Vinpearl Theatre - Ocean City, Hưng Yên.
Như lời kể, khi chọn Sông Lam tình mẹ cho chương trình, Hồng Lựu nghĩ trước hết đến dòng sông quê mình. Chị cho biết đây là một tổ khúc dân ca gồm 3 làn điệu - trong đó có ví và giặm - vốn rất quen thuộc với người dân xứ Nghệ: "Sông Lam tình mẹ gợi liên tưởng đến dòng sông Lam của Nghệ An với bao trầm tích, đặc biệt là trầm tích văn hóa. Đó cũng là dòng sông của ví, giặm, dòng sông vẫn được gọi là "chở hồn câu ví" làm nên bản sắc, cá tính của những người dân nơi đây".
Theo lời Hồng Lựu, qua tổ khúc này, chị cũng muốn giới thiệu thêm với mọi người về các thế hệ của dân ca ví, giặm. Thực tế, theo thời gian, dân ca ví, giặm luôn có sự tiếp nối không ngừng nghỉ trong lực lượng biểu diễn - đặc biệt là từ những gương mặt trẻ đang có sức lan tỏa rất lớn trong thời đại công nghệ số. Bởi thế, cả 2 "bà cháu" Hồng Lựu - Quỳnh Như cùng chọn mang dòng sông ví, giặm này tới chương trình.

NSND Hồng Lựu
Hướng đến khán giả ngoài xứ Nghệ trong buổi biểu diễn sắp tới, Hồng Lựu nghĩ đến những trở ngại khi đưa dân ca quê mình đến với người nghe ở các vùng miền khác. Theo chị, đặc thù về âm sắc và tiếng nói địa phương khiến việc học hát dân ca Nghệ Tĩnh khó hơn so với một số loại hình dân ca khác.
Bởi vậy, với những làn điệu đằm thắm thể hiện tâm hồn người xứ Nghệ, lại dễ hát, dễ thuộc được chọn cho chương trình, chị mong khán giả có thể dễ làm quen với dân ca Nghệ Tĩnh. Để rồi, mong muốn của chị là từ sự yêu thích, người nghe ngoài 2 tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh cũng có thể hát được những câu dân ca nơi đây.
Với Hồng Lựu, những làn điệu đã gắn bó qua nhiều năm làm nghề cũng đem lại những cảm nhận khác trước. Giờ đây, khi đã được học trò gọi bằng bà, chị nhận thấy câu hát của mình có thêm độ đằm sâu so với tuổi đôi mươi: "Ngày còn trẻ, mình hát bằng một tâm thế khác, có sức khỏe, có sức trẻ. Nhưng mỗi ngày thêm tuổi, câu hát đằm hơn, mình hiểu được chiều sâu của câu hát. Chính vì vậy, câu hát làm cho khán giả cảm nhận được chiều sâu văn hóa ở trong đó".

NSND Hồng Lựu (trái) trong một vai diễn trên sân khấu kịch dân ca
2. Sinh năm 1967, Hồng Lựu vào Đoàn Dân ca Nghệ An năm 1985. Được đào tạo tại Trường Văn hóa Nghệ thuật Nghệ An, chị tiếp tục học nghề qua các vai diễn trên sân khấu kịch dân ca, từng thể hiện vai bà Hoàng Thị Loan trong Danh nhân lớn lên từ câu hò ví, giặm, Nguyễn Thị Minh Khai trong Sáng mãi niềm tin. Công việc của chị còn có đạo diễn, biên tập và chuyển thể kịch bản dân ca.
Còn ngoài sân khấu, Hồng Lựu cùng chồng, NSND An Ninh, về nhiều vùng quê Nghệ An, Hà Tĩnh tìm gặp nghệ nhân để học hỏi, ghi chép các làn điệu và tìm hiểu sinh hoạt diễn xướng. Theo lời chị, qua những chuyến đi ấy, 2 nghệ sĩ nhận thấy lời cổ phần nhiều nói về nhân tình thế thái, chuyện yêu đương đôi lứa, còn lời dành cho thiếu nhi chưa nhiều. Để có thêm nội dung phù hợp với người học nhỏ tuổi, 2 người viết lời mới, xây dựng tiểu phẩm, đưa kiến thức từ những bài học Văn, Sử vào làn điệu dân ca.
Quỳnh Như là một trong những học trò được Hồng Lựu dạy từ nhỏ, từng được chị đón về nhà cùng ăn, cùng ở, nắn chỉnh cách luyến láy và cao độ. Nay, chuẩn bị cùng học trò biểu diễn Sông Lam tình mẹ, chị nhận xét: "Quỳnh Như là người rất thông minh, chịu khó. Cháu tiếp nhận di sản dân ca ví, giặm rất nhanh nhạy, rất tốt. Đồng thời, thuộc lớp trẻ bây giờ, cháu tiếp cận công nghệ số nhanh nhạy hơn thế hệ chúng tôi. Cho nên, việc lan tỏa ví, giặm đến công chúng trong nước cũng như người nước ngoài, các cháu làm rất tốt".

NSND Hồng Lựu (trái) và Quỳnh Như trong lần biểu diễn tổ khúc "Sông Lam tình mẹ" trên Nghệ An TV
Công nghệ số còn giúp việc truyền dạy dân ca thuận lợi hơn khi người dạy và người học không thể gặp nhau trực tiếp. Từ kinh nghiệm của mình, Hồng Lựu chia sẻ: "Thực ra, trong thời kỳ công nghệ số này, việc lan tỏa và phát huy di sản dân ca ví, giặm có rất nhiều thuận lợi. Ví dụ, các cháu không đến được thì có thể học online. Từ Việt Nam, mình có thể dạy cho các cháu ở nước ngoài, chưa nói đến trong nước. Đó là một thế mạnh rất lớn để nghệ thuật truyền thống được lan tỏa và phát huy".
3. Chuẩn bị tham gia chương trình Tinh hoa văn hóa Việt Nam - Hội tụ ba miền của Báo Thể thao và Văn hóa nhân Ngày Văn hóa Việt Nam, Hồng Lựu còn chờ đợi dịp tìm hiểu, học hỏi văn hóa của các vùng miền. Chị nói về ý nghĩa của ngày hội bắt đầu từ những nét văn hóa trong mỗi con người, mỗi địa phương:
"Thực ra, mỗi người chúng ta đều có một nét văn hóa riêng. Trong mỗi con người đều có tính chất nghệ sĩ, có văn hóa riêng của mình; mỗi vùng miền cũng có văn hóa địa phương. Có một Ngày Văn hóa như vậy để hội tụ tất cả những tinh hoa văn hóa của các vùng miền, để chúng ta học tập nhau, qua đó tạo sự lan tỏa, thì có thể nói là một điều thật tuyệt vời".

NSND Hồng Lựu khi đứng lớp giảng dạy về ví, giặm Nghệ Tĩnh
Đón Ngày Văn hóa Việt Nam đầu tiên, NSND Hồng Lựu gửi gắm kỳ vọng vào sức mạnh gắn kết của văn hóa: "Tôi rất vui khi Đảng và Nhà nước đã chọn ngày 24/11 hàng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam. Đó là dịp để chúng ta nhớ đến văn hóa, phấn đấu để phát triển văn hóa theo hướng có chiều sâu và giàu bản sắc. Văn hóa chắc chắn sẽ tạo nên sức mạnh đại đoàn kết, và điều đó rất có lợi cho sự phát triển của dân tộc".
Với riêng Hồng Lựu, mỗi chuyến đi biểu diễn tại Hà Nội lại mang một cảm xúc khác. Tháng 7 vừa qua, chị đưa vở kịch dân ca Khoảng trời con gái, kể về 10 nữ thanh niên xung phong Ngã ba Đồng Lộc, đến với khán giả của Thủ đô vàcác tỉnh phía Bắc. Biểu diễn trong tháng "uống nước nhớ nguồn", gắn với dịp 27/7, chị mang theo những xúc cảm tri ân, gửi lòng biết ơn những người đã hy sinh qua câu hát và câu chuyện được tái hiện trên sân khấu.
Còn lần này, niềm vui của chị là được đứng cùng sân khấu với người học trò của mình, cùng mang câu ví, giặm quê hương đến với khán giả nhân Ngày Văn hóa Việt Nam. Chị bày tỏ: "Đó là niềm vinh dự rất lớn. Tôi rất vui và rất hạnh phúc".