Nhiếp ảnh - phát triển xứng tầm trong chiến lược công nghiệp văn hóa

Vừa diễn ra tại Hà Nội, Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam lần thứ X (nhiệm kỳ 2026 - 2031) đã bầu Ban Chấp hành nhiệm kỳ 2026 - 2031 gồm 10 thành viên. NSNA Trần Thị Thu Đông tiếp tục được tín nhiệm bầu giữ chức Chủ tịch hội, NSNA Hồ Sỹ Minh giữ chức Phó Chủ tịch chuyên trách. Đại hội đã ghi nhận nhiều ý kiến tâm huyết nhằm định hình một nền nhiếp ảnh chuyên nghiệp, giàu bản sắc và thích ứng với thời đại.

Trong bối cảnh toàn quốc đang triển khai Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Đại hội cũng mở ra một tư duy phát triển mới, chủ động thích ứng với bước ngoặt công nghệ chưa từng có. Không chỉ dừng lại ở vai trò "chép sử bằng ánh sáng", nhiếp ảnh Việt Nam đang chủ động lấy công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và hạ tầng dữ liệu làm động lực cốt lõi – biến tài nguyên khoảnh khắc thành tài sản kinh tế số, đưa nhiếp ảnh cất cánh xứng tầm trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa quốc gia.

Từ "trang sử được viết bằng ánh sáng"…

Ghi nhận chặng đường vẻ vang của nền nhiếp ảnh cách mạng Việt Nam, PGS-TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân - Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam - đánh giá cao những đóng góp bền bỉ của các thế hệ nghệ sĩ qua các cuộc kháng chiến cho đến thời kỳ đổi mới. Ông xúc động vì mỗi bức ảnh lịch sử không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là "một trang sử được viết bằng ánh sáng".

Bước vào nhiệm kỳ X, ông kỳ vọng hội sẽ tiếp tục phát huy tinh thần đoàn kết, mở rộng hội nhập nhưng vẫn giữ vững bản sắc; đặc biệt chú trọng phát hiện, bồi dưỡng các tài năng trẻ để tạo ra những tác phẩm vừa giàu giá trị nghệ thuật vừa đong đầy khát vọng cống hiến cho Tổ quốc.

Minh chứng cho những nỗ lực ấy, dự thảo Báo cáo chính trị do NSNA Hồ Sỹ Minh - Phó Chủ tịch thường trực Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam - trình bày tại đại hội đã phác họa một bức tranh toàn cảnh với nhiều chuyển biến căn bản. Nhiệm kỳ IX ghi nhận bước tinh gọn tổ chức mạnh mẽ: từ 79 chi hội tại 63 tỉnh thành được sắp xếp lại còn 40 chi hội tại 34 địa phương theo địa giới hành chính mới, đưa tổng số hội viên lên 1.134 người.

Một thắng lợi lớn về mặt thể chế nhiệm kỳ qua là Nghị định số 61/2024/NĐ-CP được ban hành, chính thức bổ sung đối tượng "nhà nhiếp ảnh" vào diện xét tặng danh hiệu "Nghệ sĩ Nhân dân", "Nghệ sĩ Ưu tú" - đáp ứng nguyện vọng của đông đảo hội viên trong nhiều năm.

Song song đó, hoạt động chuyên môn duy trì quy mô lớn với 24 trại sáng tác thu hút 779 lượt hội viên; 3 cuộc thi ảnh nghệ thuật quốc tế (VN-21, VN-23, VN-25) do FIAP bảo trợ nhận về hơn 40.000 tác phẩm từ gần 50 quốc gia. Hội cũng phối hợp tổ chức 4 cuộc thi và triển lãm ảnh nghệ thuật Việt Nam, cùng các cuộc thi quy mô như "Tự hào một dải biên cương", "Tổ quốc bên bờ sóng" (thu hút hơn 55.000 tác phẩm) và 40 liên hoan ảnh khu vực.

Xem nhiếp ảnh là thứ "ngôn ngữ không biên giới", hội đã chủ động tham gia Đại hội FIAP lần thứ 36 (tại Ấn Độ) và 37 (tại Brazil), khẳng định vị thế trên trường quốc tế. Trong nhiệm kỳ, 2 tác giả vinh dự nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh và 14 tác giả nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật. Trung tâm Lưu trữ và Triển lãm ảnh nghệ thuật Việt Nam bước đầu số hóa với hơn 600.000 file ảnh, đẩy mạnh chấm thi trực tuyến…

Đến mục tiêu phát triển xứng tầm trong chiến lược công nghiệp văn hóa

Thực hiện tinh thần đột phá của Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, NSNA Trần Thị Thu Đông - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam - cho biết, hội đang gấp rút triển khai chiến lược số nhằm bảo tồn di sản nhiếp ảnh và mở ra hướng đi cho "kinh tế nhiếp ảnh", quyết tâm đưa nhiếp ảnh phát triển xứng tầm trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của đất nước.

Trình bày tham luận tại đại hội, từ tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW, NSNA - nhà báo Lưu Quang Phổ, Phó trưởng Ban lý luận phê bình Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, cho rằng đã đến lúc nhiếp ảnh phải thoát khỏi nếp nghĩ cũ vốn chỉ quanh quẩn ở việc sáng tác, thi cử và nhận giải thưởng. Đất nước đang thay đổi từng ngày, "hôm nay là quá khứ của ngày mai", đòi hỏi nghệ sĩ phải ghi lại "một pho sử bằng hình ảnh" để làm tài nguyên văn hóa lâu dài.

Để hiện thực hóa đột phá công nghệ theo Nghị quyết 57-NQ/TW vào lĩnh vực nhiếp ảnh, nhiều giải pháp số hóa cụ thể đã được NSNA Lưu Quang Phổ đề xuất. Thứ nhất là xây dựng Hạ tầng dữ liệu ảnh số Quốc gia, cụ thể là nâng cấp Trung tâm Lưu trữ và Triển lãm ảnh nghệ thuật Việt Nam (hiện đã số hóa bước đầu hơn 600.000 file ảnh) thành "Kho ảnh trực tuyến cấp quốc gia". Hệ thống này sẽ áp dụng các tiêu chuẩn phần mềm quản trị tài sản số (DAM) hiện đại, tích hợp công cụ AI để phân loại, gán nhãn dữ liệu (metadata) tự động và tối ưu hóa tìm kiếm.

Thứ hai là ứng dụng công nghệ quản lý bản quyền số: Phối hợp thành lập Trung tâm bản quyền nhiếp ảnh số, nghiên cứu ứng dụng công nghệ đánh dấu bản quyền kỹ thuật số và mã hóa tài sản số để bảo vệ bản quyền tác giả minh bạch trên không gian mạng, tạo nền tảng cho việc thương mại hóa ảnh trực tuyến.

Thứ ba là phát triển thương mại điện tử và Sàn giao dịch ảnh, kết nối hạ tầng kho ảnh quốc gia với các kênh thương mại, du lịch, truyền thông trong và ngoài nước. Tạo lập mô hình bán ảnh trực tuyến nội địa chuyên nghiệp, giúp nghệ sĩ sống được bằng nghề và biến kho dữ liệu ảnh thành tài nguyên kinh tế.

Cùng với đó là xây dựng mô hình "Thành phố nhiếp ảnh" số, hỗ trợ các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM, Huế phát triển hạ tầng nhiếp ảnh số, tích hợp bản đồ ảnh tương tác số phục vụ phát triển du lịch thông minh.

Về nguồn tài chính, ông chỉ rõ Nghị quyết 80-NQ/TW với quy định dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách cho văn hóa và cơ chế ưu tiên đặt hàng tác phẩm chính là cơ hội vàng để giới nhiếp ảnh chủ động tham gia các dự án lớn. "Không chỉ chụp ảnh để thi, mỗi nghệ sĩ nên là một người chép sử bằng hình ảnh, một nhà cung cấp tư liệu ảnh và tiếp cận nghệ thuật đương đại" - NSNA Lưu Quang Phổ nhấn mạnh.

Thực tiễn từ địa phương cũng cho thấy những tín hiệu khởi sắc. NSNA Đoàn Hoài Trung - Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP.HCM chia sẻ, các không gian triển lãm tại TP.HCM đã mở rộng ra Đường sách TP.HCM, đường Đồng Khởi, Công viên Chi Lăng... Đơn vị đã nhanh chóng đưa flycam, điện thoại thông minh, công nghệ AI và các nền tảng số vào công tác đào tạo, tập huấn, triển lãm trực tuyến. 

Mục tiêu của TP.HCM là hướng tới "Thành phố nhiếp ảnh" gắn với Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO, trên nguyên tắc: "Lấy con người làm trung tâm, lấy công nghệ làm phương tiện, lấy giá trị nghệ thuật và bản sắc văn hóa dân tộc làm nền tảng".

Làm chủ công nghệ nhưng giữ vững tính chân thực

Tại Đại hội, ông Nguyễn Đức Phong - Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam - nhấn mạnh: Trong bối cảnh bùng nổ công nghệ và AI, điều cốt lõi mà nhiếp ảnh Việt Nam cần hướng tới "không phải là nhiều cuộc thi hơn, nhiều giải thưởng hơn, mà là những tác phẩm có sức sống lâu dài, có giá trị về tư tưởng, giữ gìn được bản sắc dân tộc, văn hóa và con người Việt Nam".

Đặc biệt ông cho rằng Hội phải cụ thể hóa Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 80-NQ/TW thành chương trình hành động số hóa thực chất, có lộ trình, phân công rõ người, rõ việc và lấy thực tiễn làm thước đo kết quả.. Trong đó, đặc biệt lưu ý khía cạnh đạo đức công nghệ. "Ứng dụng AI và công nghệ số để mở rộng không gian sáng tạo nhưng tuyệt đối không được đánh đổi sự thật và trách nhiệm nghề nghiệp" - ông nói.

Rõ ràng, Nghị quyết 57 đã tạo ra "cơ hội vàng" thúc đẩy Nhiếp ảnh cũng như những môn nghệ thuật khác "tái cấu trúc", chuyển mình mạnh mẽ, Chuyển đổi số không còn là giải pháp tình thế, mà đã trở thành chiến lược sống còn để nâng tầm giá trị của từng khoảnh khắc nghệ thuật.

Với tinh thần "Đoàn kết - Bản sắc - Sáng tạo - Hội nhập", Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam khóa X bước vào nhiệm kỳ mới với quyết tâm mạnh mẽ: Làm chủ công nghệ số, xây dựng hạ tầng dữ liệu ảnh quốc gia vững chắc, bảo vệ bản quyền nghệ sĩ và phát triển thị trường ảnh chuyên nghiệp. Đó chính là hướng đi đưa nhiếp ảnh Việt Nam cất cánh, biến di sản hình ảnh thành nguồn lực kinh tế - văn hóa quan trọng, đóng góp thiết thực vào sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.