GS Hoàng Chương - người đứng về những đổi mới của sân khấu

Tại hội thảo tưởng nhớ GS Hoàng Chương, nhiều câu chuyện về ông đã được đồng nghiệp, học trò và bạn nghề nhắc lại với sự trân trọng. Trong đó, xúc động hơn cả là những ký ức về một nhà nghiên cứu luôn dám đứng về phía cái mới, bênh vực những tìm tòi sáng tạo nghiêm túc của sân khấu truyền thống trong những thời điểm không dễ dàng.

1. Có tên gọi Giáo sư - Anh hùng Lao động Hoàng Chương với văn hóa dân tộc, hội thảo diễn ra ngày 6/6 tại Hà Nội, do Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc, Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam và gia đình tổ chức nhân một năm ngày mất của cố GS Hoàng Chương (5/6/2025-5/6/2026). Ông là Anh hùng Lao động, Công dân Thủ đô ưu tú, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc, khẳng định những đóng góp to lớn của GS Hoàng Chương đối với sự nghiệp bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc. Dấu ấn đặc biệt là việc ông thành lập Trung tâm Bảo tồn và Phát huy nghệ thuật dân tộc, nay là Viện Nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc vào năm 2000.

Bằng tài năng, bản lĩnh và tâm huyết, GS Hoàng Chương đã đưa Trung tâm vượt qua nhiều khó khăn trong giai đoạn đất nước đổi mới, hội nhập để trở thành một "địa chỉ đỏ" của hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc. Nơi đây đã triển khai nhiều công trình khoa học, đề án văn hóa có giá trị xã hội sâu rộng như dự án Sân khấu học đường, chương trình Đưa văn hóa giao thông vào cộng đồng qua phương tiện truyền thông và các hình thức nghệ thuật, phục hồi nghệ thuật bài chòi tại Hà Nội, sáng lập Giải thưởng Đào Tấn...

Ở lĩnh vực nghiên cứu, GS Hoàng Chương chủ trì và tham gia nhiều hội thảo khoa học về danh nhân văn hóa, anh hùng dân tộc, các loại hình sân khấu truyền thống; đồng thời là tác giả, chủ biên nhiều công trình có giá trị. Dù tuổi cao, ông vẫn trực tiếp cùng các nghệ sĩ đưa nghệ thuật truyền thống Việt Nam đến nhiều quốc gia như Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc, Đức..., góp phần quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc với bạn bè quốc tế. Ông cũng tích cực kết nối đội ngũ học giả, nhà nghiên cứu người Việt Nam ở nước ngoài tham gia các hoạt động khoa học, văn hóa.

"Tình yêu trong sáng và niềm tin mãnh liệt của GS Hoàng Chương vào sức mạnh của văn hóa dân tộc đã có sức thuyết phục thật lớn các giới: trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân cũng như các nhà lãnh đạo, cựu lãnh đạo vào sự nghiệp bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc để góp phần xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc" - PGS - TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, nhấn mạnh.

2. Trong bài viết GS Hoàng Chương, chúng tôi mãi mãi biết ơn ông!, NSND Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, xúc động gọi GS Hoàng Chương là "một cánh chim đại bàng trên bầu trời sân khấu Việt Nam". Theo bà, với gần 80 năm gắn bó cùng sân khấu, từ một nhạc công tự học trở thành nhà khoa học hàng đầu, ông là một trí tuệ uyên bác, một người dành tình yêu sâu nặng cho sân khấu truyền thống và luôn kiên cường bảo vệ những giá trị chân chính của nghệ thuật dân tộc.

Bà Mùi nhớ lại năm 1983, Đoàn Chèo Hà Nội của bà dựng vở Nàng Sita (tác giả Lưu Quang Thuận - Lưu Quang Vũ, NSND Doãn Hoàng Giang đạo diễn). Vở diễn khi ấy gây tiếng vang lớn, phá nhiều kỷ lục về khán giả và doanh thu. Tuy nhiên, chính sự mới mẻ, bứt phá trong dàn dựng lại khiến Nàng Sita vấp phải không ít công kích từ một số người làm Chèo và sân khấu theo khuynh hướng cũ. Có ý kiến cho rằng vở diễn "phá Chèo", thậm chí kiến nghị cơ quan quản lý đình chỉ biểu diễn.

Trong bối cảnh ấy, GS Hoàng Chương, khi đó là Viện trưởng Viện Sân khấu, đã cùng một số nhà hoạt động sân khấu cấp tiến lên tiếng bảo vệ Nàng Sita. Ông tổ chức tọa đàm khoa học để phân tích, chứng minh những cải cách sáng tạo của vở diễn không hề phá Chèo, mà là một hướng hiện đại hóa đúng đắn, có khả năng chinh phục khán giả đương thời. "Không có Chèo cổ thì không có Chèo mới. Nhưng không có Chèo mới thì Chèo cổ rất dễ bị đưa vào bảo tàng, bị khán giả hiện đại xa lánh" - bà Mùi nhắc lại tinh thần kết luận của hội thảo.

Theo bà, chính sự ủng hộ ấy đã giúp Nàng Sita còn tiếp tục sáng đèn nhiều năm, từ Hà Nội đến khắp Bắc - Trung - Nam, sang cả Campuchia, đạt hơn 2.000 suất diễn và trở thành một dấu ấn đặc biệt của Nhà hát Chèo Hà Nội. "Sau sự kiện này, chúng tôi mới biết GS Hoàng Chương không chỉ hiểu sâu về Tuồng mà cũng hiểu sâu về Chèo chẳng kém" - bà chia sẻ.

Hơn 25 năm sau, khi làm Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội, NSND Trịnh Thúy Mùi tiếp tục nhận được sự ủng hộ của GS Hoàng Chương trong quá trình đổi mới Chèo. Với các vở lịch sử như Oan khuất một thời về vụ án Lệ Chi Viên hay Vương nữ Mê Linh về Hai Bà Trưng, Nhà hát chủ trương xây dựng một sân khấu Chèo hoành tráng, đặc biệt đầu tư vào mỹ thuật và phục trang. Thành công của các vở diễn, nhất là Oan khuất một thời, từng được báo chí gọi là "cơn sốt Chèo đầu thế kỷ XXI".

Dù vậy, cách làm này cũng bị một số ý kiến phê phán là xa rời tính dân gian, sân đình của Chèo. Một lần nữa, GS Hoàng Chương, khi ấy là Tổng Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, đã cùng nhiều chuyên gia lên tiếng bảo vệ hướng đi của Chèo Hà Nội. Ông khẳng định Chèo cổ có thể gắn với làng quê, sân đình, nhưng Chèo hôm nay cần có khả năng đi vào mọi đề tài của thời đại mới. Việc đầu tư kỹ càng cho phục trang, khi đề tài đòi hỏi và điều kiện cho phép, là cách thể hiện sự tôn trọng nghệ thuật và khán giả.

"Sức nặng của một nhà nghiên cứu tên tuổi, cùng sự đúng đắn, kiên định và không ngại va chạm trong các ý kiến của GS Hoàng Chương, đã giúp chúng tôi yên tâm trong công cuộc đổi mới và phát triển nghệ thuật Chèo" - NSND Trịnh Thúy Mùi khẳng định.

3. Ở một câu chuyện khác, NSƯT Đào Quang nhắc đến vở kịch Mùa Hè ở biển của Đoàn Kịch Hà Nam Ninh vào năm 1984, khi ông là Phó Trưởng đoàn. GS Hoàng Chương, khi đó đang là Viện trưởng Viện Sân khấu, đã cùng tác giả Xuân Trình đến giới thiệu kịch bản này với đoàn.

Theo NSƯT Đào Quang, Mùa Hè ở biển là một tác phẩm "dữ dội, đầy tính dự báo" về xã hội và con người trong giai đoạn đất nước còn nhiều khó khăn của cơ chế quan liêu bao cấp. Kịch bản như một hồi chuông cảnh tỉnh, phản ánh những vấn đề nhức nhối của đời sống, đồng thời cổ vũ cho tư duy mới, cho những con người dám nghĩ, dám làm, khao khát phá bỏ các rào cản cũ để phát triển sản xuất và cải thiện đời sống nhân dân.

Với con mắt tinh đời, GS Hoàng Chương đã nhìn thấy giá trị đặc biệt của kịch bản ấy. Ông giới thiệu Mùa Hè ở biển với Đoàn Kịch Hà Nam Ninh, tạo nên một "mối lương duyên" để sau đó vở diễn trở thành một trong những dấu mốc vàng son của sân khấu kịch Việt Nam những năm 1980. Ê-kíp dựng vở khi ấy gồm tác giả Xuân Trình, đạo diễn NSND Phạm Thị Thành, họa sĩ NSND Doãn Châu, nhạc sĩ Vũ Ngọc Quang. Tất cả đều dành nhiều tâm sức cho tác phẩm, làm việc với tinh thần say mê và tin tưởng.

Quá trình dàn dựng không hề đơn giản. Vở diễn có nhiều vấn đề mới mẻ, mạnh mẽ, nên không tránh khỏi những băn khoăn, tranh luận và ý kiến trái chiều. Theo lời NSƯT Đào Quang, suốt nhiều tháng, đoàn phải đón nhiều đoàn khách của Trung ương, Bộ Văn hóa, Cục Nghệ thuật biểu diễn, các cơ quan báo chí… đến xem, góp ý, trao đổi. Trong những thời điểm ấy, GS Hoàng Chương luôn có mặt bên cạnh đoàn, động viên nghệ sĩ và cùng phân tích, bảo vệ những tìm tòi nghiêm túc của vở diễn.

"Ông như một người anh, người bạn, người kiến trúc sư" - NSƯT Đào Quang kể. Theo ông, sự kiên trì ủng hộ của GS Hoàng Chương là nguồn động viên rất lớn đối với tập thể nghệ sĩ. Từ lúc vở còn trong trứng nước, qua quá trình dàn dựng, cho đến khi tham dự hội diễn sân khấu toàn quốc tại TP.HCM năm 1985, dấu ấn của GS Hoàng Chương luôn hiện diện. Tại hội diễn này, Mùa Hè ở biển giành Huy chương Vàng vở diễn, cùng nhiều huy chương cho nghệ sĩ, đạo diễn, họa sĩ và nhạc sĩ.

Sau đó, Mùa Hè ở biển trở thành hiện tượng sân khấu nổi bật. Đoàn Kịch Hà Nam Ninh đi lưu diễn từ Bắc vào Nam, nhiều nơi "cháy vé", diễn hàng trăm buổi vẫn thu hút đông đảo khán giả. Với NSƯT Đào Quang, đây là thời kỳ hoàng kim của đoàn, còn Mùa Hè ở biển là đỉnh cao trong sự nghiệp của tác giả Xuân Trình, đạo diễn Phạm Thị Thành và tập thể Đoàn Kịch Hà Nam Ninh.

Trong hành trình ấy, GS Hoàng Chương hiện lên như một điểm tựa chuyên môn vững chãi. Sự gắn bó của ông không chỉ nằm ở những góp ý nghề nghiệp, mà còn ở niềm tin dành cho sức mạnh đổi mới của sân khấu. Chính ông đã góp phần giúp những "làn sóng" nghệ thuật của Mùa Hè ở biển vươn xa, để vở diễn trở thành một ký ức đẹp của sân khấu Việt Nam thời kỳ Đổi mới.