Khi nhận giải Sư tử Vàng cho thành tựu trọn đời tại LHP Venice hôm thứ Hai 7/9 vừa qua, Ellen Burstyn đã ca ngợi sự thay đổi đáng mừng về cơ hội dành cho phụ nữ trong ngành điện ảnh so với thời bà bắt đầu sự nghiệp hơn 6 thập niên trước.
Burstyn khẳng định phụ nữ hiện là một phần không thể thiếu trong quy trình làm phim.
Phụ nữ trong điện ảnh
Trên bục nhận giải Sư tử Vàng cho thành tựu trọn đời tại LHP Venice, Ellen Burstyn xúc động nhớ lại thời phim trường là môi trường chủ yếu dành cho nam giới.
"Khi tôi mới bắt đầu vào nghề - cứ như cách đây 150 năm ấy - chẳng có người phụ nữ nào làm việc ở trường quay cả" - bà chia sẻ - "Chẳng có nữ nhân viên trong ê-kíp, cũng chẳng có phụ nữ đứng sau ống kính. Tất cả đều là nam giới. Nếu có phụ nữ xuất hiện ở trường quay, thì đó hẳn là một nữ diễn viên".
Bà ghi nhận vai trò của phong trào phụ nữ trong việc giúp thay đổi tư duy của toàn ngành: "Mọi thứ dần thay đổi cho đến khi đạt được trạng thái hiện tại: Phụ nữ vận hành các thiết bị nặng một cách tự nhiên mà không cần đắn đo, họ đã hòa nhập hoàn toàn vào các ê-kíp làm phim. Tỷ lệ chưa hẳn là 50/50 nhưng cũng đã rất gần với con số đó".
Burstyn xúc động khi nhận giải Sư tử Vàng cho thành tựu trọn đời tại LHP Venice lần thứ 83
Burstyn là 1 trong số ít nghệ sĩ đạt được "Triple Crown" (Bộ ba danh hiệu cao quý) trong lĩnh vực diễn xuất, gồm giải Oscar cho phim tâm lý năm 1974 Alice Doesn't Live Here Anymore, sau đó nhận thêm giải Tony cho sân khấu cùng 2 giải Emmy cho truyền hình.
Không chỉ sở hữu những thành tựu ít ai có được, Burstyn còn được vinh danh tại LHP Venice bởi sự nghiệp kéo dài đến tận những năm ngoài 90 tuổi. Năm nay, ở tuổi 93, bà vẫn đang miệt mài làm việc và có tới 2 tác phẩm được công chiếu tại LHP Venice. Trong đó, đặc biệt phải nhắc tới bộ phim ngắn mà bà vào vai Marilyn Monroe, trong giả tưởng minh tinh yểu mệnh này sống thọ đến 100 tuổi.
Khi được hỏi điều gì thu hút bà tiếp tục tham gia các dự án mới sau rất nhiều năm hoạt động nghệ thuật, Burstyn đưa ra câu trả lời giản dị: "Nếu nó khiến tôi cười, thì thật tốt. Nếu nó khiến tôi khóc, cũng thật tốt. Còn nếu nó vừa làm tôi cười vừa làm tôi khóc, thì thật tuyệt vời".
Mẫu mực về diễn xuất
Ra đời với tên gọi hiện nay từ năm 1971, Sư tử Vàng cho thành tựu trọn đời là giải thưởng của LHP Venice dành cho các đạo diễn, diễn viên và nhân vật điện ảnh có đóng góp nổi bật cho nghệ thuật. Giải ghi nhận cả hành trình nghề nghiệp, thay vì một tác phẩm hoặc thành tựu riêng lẻ. Đây cũng là 1 trong những giải thưởng danh giá nhất mà LHP trao cho một cá nhân.
Sinh năm 1932 tại Michigan, Mỹ, Ellen Burstyn có tuổi thơ không mấy êm đẹp. Cha mẹ ly hôn khi bà còn nhỏ. Burstyn cùng 2 người anh em sau đó sống với mẹ và cha dượng có thói bạo hành. Nhưng thay vì để hoàn cảnh quyết định cuộc đời, Burstyn sớm tìm cho mình một thế giới khác - thế giới của sân khấu, ánh đèn và những nhân vật mà bà có thể hóa thân.
Thời đi học, Burstyn rất năng động khi là thành viên đội cổ vũ, thành viên hội học sinh và chủ tịch câu lạc bộ kịch. Trước khi trở thành diễn viên, bà từng làm vũ công và người mẫu. Năm 23 tuổi, bà chuyển tới New York để tìm kiếm cơ hội trong ngành thời trang, rồi dần chuyển hướng sang diễn xuất.
Năm 1955, Burstyn lần đầu xuất hiện trên truyền hình với tư cách 1 vũ công. Hai năm sau, bà có vai diễn Broadway đầu tiên. Đó chưa phải màn ra mắt gây tiếng vang nhưng là bước khởi đầu cho hành trình kéo dài hơn 6 thập niên sau này.
Những năm đầu sự nghiệp, Burstyn chủ yếu đóng các vai nhỏ trên truyền hình. Bà xuất hiện trong hàng loạt chương trình giờ vàng, đồng thời tiếp tục tìm kiếm cơ hội trên sân khấu. Năm 1967, ở tuổi 34, bà gia nhập Actors Studio - tổ chức đào tạo và phát triển diễn viên nổi tiếng ở New York. Được học hỏi từ chính bậc thầy diễn xuất Lee Strasberg, Burstyn bắt đầu nghiêm túc đào sâu vào nghề diễn, thay vì chỉ đơn thuần tìm kiếm những vai diễn tiếp theo. Với bà, diễn xuất dần trở thành một quá trình khám phá con người và tâm lý nhân vật.
Bước ngoặt đến vào đầu thập niên 1970, khi Burstyn bắt đầu được chú ý với những vai diễn có sức nặng hơn và nhanh chóng bước vào nhóm những nữ diễn viên được giới chuyên môn đánh giá rất cao. Năm 1971, bà nhận đề cử Oscar đầu tiên với vai một phụ nữ trung niên cô đơn và bế tắc. Hai năm sau, bà có thêm 1 đề cử Oscar cho vai người mẹ trước biến cố kinh hoàng.
Việc liên tiếp được ghi nhận ở những vai diễn rất khác nhau cho thấy Burstyn không muốn bị đóng khung trong một kiểu nhân vật. Bà có thể diễn sự mong manh, dữ dội, đời thường hoặc những trạng thái tâm lý phức tạp mà không đánh mất nét riêng.
Năm 1975, Burstyn đạt tới cột mốc lớn đầu tiên khi giành giải Oscar cho Nữ diễn viên chính. Cũng trong năm này, bà nhận giải Tony cho Nữ diễn viên chính xuất sắc trong một vở kịch. Hai chiến thắng ở điện ảnh lẫn sân khấu càng cho thấy độ đa năng của Burstyn.
Burstyn đoạt giải Oscar với vai trong phim “Alice Doesn't Live Here Anymore”
Trong những năm tiếp theo, bà tiếp tục có thêm các đề cử Oscar và bắt đầu được ghi nhận ở mảng truyền hình với các đề cử Emmy. Đến năm 2009, ở tuổi 76, bà giành Primetime Emmy đầu tiên, giúp bà hoàn tất "Triple Crown". Năm 2013, bà lại có thêm 1 giải Emmy.
Với Burstyn, những giải thưởng này không chỉ đánh dấu các đỉnh cao riêng lẻ mà còn cho thấy khả năng duy trì sức sống nghề nghiệp qua nhiều thế hệ khán giả và nhiều thay đổi của ngành giải trí.
Trong khi nhiều diễn viên thường chỉ được nhớ đến ở 1 giai đoạn nhất định, Burstyn tiếp tục mở rộng hoạt động nghề nghiệp ngay cả khi đã bước qua tuổi mà phần lớn nghệ sĩ lựa chọn nghỉ ngơi. Bà từng giữ chức chủ tịch Hiệp hội Nghệ sĩ sân khấu Mỹ, đồng chủ tịch Actors Studio và được ghi danh vào Đại sảnh Danh vọng nhà hát Mỹ vào năm 2013. Bà cũng 2 lần tham gia ban giám khảo LHP Berlin.
Tới nay, Burstyn đã đóng khoảng 80 phim điện ảnh. Bà có tới hơn 60 giải thưởng và hơn 200 đề cử các giải, bao gồm 6 đề cử Oscar và 8 đề cử Primetime Emmy. Ngoài "Triple Crown", bà còn thắng giải BAFTA và Quả cầu Vàng. Ngày nay, bà được công nhận rộng rãi là 1 trong những nghệ sĩ xuất chúng nhất của thế hệ mình.
Giám đốc nghệ thuật LHP Venice Alberto Barbera ca ngợi bà là "nữ diễn viên có cường độ diễn xuất và sự chân thực hiếm có", đồng thời đánh giá bà đã đem chiều sâu và sự phức tạp vào những nhân vật nữ khó quên, qua đó thể hiện những mâu thuẫn và biến chuyển của người phụ nữ đương đại. Ông gọi nghệ thuật của bà là "mẫu mực tuyệt đối về tính chân thực trong diễn xuất".
Nhưng ngay cả khi đã cao tuổi và sở hữu nhiều thành tựu lớn như vậy, Burstyn vẫn chưa có ý định dừng bước.
Không ngừng đào sâu
Trong số tất cả các vai diễn mà Ellen Burstyn có thể được mời tham gia khi đã ở độ tuổi 90, vai Marilyn Monroe dường như là điều khó xảy ra nhất. Thế nhưng, một ngày nọ, nữ diễn viên - đạo diễn lừng danh Maggie Gyllenhaal đã đến căn hộ của bà để bàn về một ý tưởng táo bạo: Sẽ ra sao nếu bà vào vai Monroe ở tuổi 100? "Với tôi, đó nghe có vẻ là ý tưởng hay" - Burstyn chia sẻ.
Dù Burstyn chưa từng trò chuyện với Monroe - người đã qua đời khi mới 36 tuổi - nhưng giữa họ vẫn có nhiều điểm giao thoa. Họ từng có chung một chuyên gia trị liệu - người thường kể chuyện về người bạn quá cố của mình cho Burstyn nghe. Chuyên gia này thậm chí còn nói với Burstyn rằng bà thực sự có nhiều nét giống Monroe và cho bà mượn một cuốn sách cũ đầy triết lý của Monroe.
"Tôi hiểu rằng con người thật của Monroe khác hẳn với hình ảnh mà bà thể hiện ra bên ngoài. Thực chất, đó chỉ là hình tượng mà bà tạo dựng nên" - Burstyn nhận định - "Bà đã tự kiến tạo nên toàn bộ hình ảnh Marilyn Monroe và sống trọn với vai diễn đó".
Có lần, Burstyn nhìn thấy Monroe tại hộp đêm và Monroe đã gật đầu chào bà. "Bà ấy đẹp đến mức khiến người ta phải sững sờ. Bà bắt gặp ánh mắt tôi và tôi cảm thấy như thể bà nhận ra mình vậy" - Burstyn nhớ lại - "Khi đó, sự nghiệp của tôi mới chỉ ở giai đoạn đầu. Việc bà nhận ra tôi khiến tôi cảm thấy vô cùng vinh dự và hạnh phúc".
Dự án phim ngắn về Monroe được làm nhân dịp lẽ ra là sinh nhật lần thứ 100 của Monroe, vào tháng 6 vừa qua. Gyllenhaal được trực tiếp mời làm đạo diễn.
Oasis hội ngộ tại Venice: Khi âm nhạc hàn gắn hai anh em Gallagher
07/09/2026 21:48
Gyllenhaal xin một cuối tuần để suy nghĩ, rồi quyết định chọn hình ảnh Monroe ở tuổi 100, đang làm điều mà theo cô là một trong những khoảnh khắc bộc lộ sự mong manh nhất với một diễn viên: Thử vai một mình trên sân khấu.
Burstyn là diễn viên đầu tiên mà Gyllenhaal nghĩ đến. Cả 2 nhanh chóng thấy họ có chung ngôn ngữ và cách tiếp cận công việc. "Chúng tôi quan tâm đến chiều sâu bên dưới những gì được bộc lộ, nơi cả 2 đều muốn khai thác khía cạnh đó" - Burstyn nói - "Nếu làm phim, chúng tôi sẽ bắt đầu từ chính điểm đó".
Thật đáng ngưỡng mộ khi ở tuổi ngoài 90, bà vẫn không ngừng đào sâu suy nghĩ và cống hiến hết mình cho điện ảnh.
