Độc đáo tác phẩm Ikebana tạo nên 'Sóng trăng' giữa lòng Hà Nội

Lần đầu tiên tại Việt Nam, một tác phẩm Ikebana quy mô lớn được nghệ sĩ của nhà Ikenobo cùng các học viên tại Việt Nam thực hiện trực tiếp trong không gian mở dành cho công chúng thưởng lãm.

Sazanami Vol.1 "Sóng trăng" tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam không chỉ đưa người xem đến gần hơn với tinh hoa Hoa đạo Nhật Bản, mà còn mở ra một hướng tiếp cận mới, đưa Ikebana bước vào những không gian văn hóa, nghệ thuật và sáng tạo của đời sống Việt Nam, nơi hoa, con người và thiên nhiên gặp nhau trong những rung động chung về cái đẹp.

Từ hoa, mở ra những gợn sóng Hoa đạo

Cuối tuần qua, tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, công chúng lần đầu tiên được trực tiếp chứng kiến nghệ sĩ Ikebana Furukawa Hirotaka - giáo sư tại Học viện Trung ương Ikenobo, cơ quan đào tạo cấp cao của Ikenobo, một trong những trường phái Ikebana có lịch sử lâu đời nhất Nhật Bản, cùng các học viên Ikenobo Vietnam Tachibanakai Study Group thực hiện tác phẩm lớn mang tên "Sóng trăng".

Không phải một tác phẩm đã hoàn tất được đặt sẵn trong không gian triển lãm, "Sóng trăng" được hình thành ngay trước mắt người xem. Từ những cành cây, nhành hoa, chất liệu tre và khoảng trống của không gian, từng đường nét dần xuất hiện. Một cành được lựa chọn, một hướng được điều chỉnh, một khoảng trống được giữ lại… mỗi quyết định đều góp phần định hình cấu trúc và tinh thần của tác phẩm.

Đó cũng là khoảnh khắc người xem không chỉ thưởng lãm Ikebana mà được bước vào bên trong quá trình sáng tạo, chứng kiến cách người nghệ sĩ đối thoại với vật liệu, không gian và chính cảm nhận của mình.

Với giáo sư Furukawa Hirotaka, Ikebana không đơn thuần là nghệ thuật cắm hoa để tạo nên một hình thức đẹp mắt. Qua nhiều thế kỷ phát triển, nghệ thuật ấy đã trở thành Hoa đạo - một phương thức nhìn nhận thiên nhiên, con người và mối quan hệ giữa con người với thế giới tự nhiên.

"Điều quan trọng là có thể truyền tải tinh thần của Hoa đạo tới các bạn", ông Furukawa Hirotaka chia sẻ. Tinh thần ấy hiện diện rõ trong "Sóng trăng". Tác phẩm lấy cảm hứng từ ánh trăng phản chiếu trên mặt nước, một hình ảnh tưởng như tĩnh tại nhưng luôn biến chuyển. Ánh trăng có lúc liền mạch, có lúc gãy khúc theo từng chuyển động của nước; những mảnh trăng nhỏ hòa vào nhau thành một vầng trăng lớn. Tre - chất liệu gắn với nhiều hình ảnh và câu chuyện về trăng trong văn hóa Nhật Bản, cũng được đưa vào tác phẩm.

Tác phẩm lấy cảm hứng từ ánh trăng phản chiếu trên mặt nước, một hình ảnh tưởng như tĩnh tại nhưng luôn biến chuyển

Nhưng Ikebana không áp đặt một cách hiểu duy nhất. "Nếu không nói trước về ý tưởng, mỗi người có thể có những liên tưởng khác nhau", ông Furukawa nói. Người xem có thể nhìn thấy ánh trăng, mặt nước, gió hoặc một chuyển động nào đó của tự nhiên.

Trong Ikebana, không cần quá nhiều lời. Mỗi người có thể có một cảm nhận riêng về tác phẩm. Đó chính là khoảng mở của Hoa đạo: tác phẩm không khép lại khi nghệ sĩ hoàn thành đường nét cuối cùng, mà tiếp tục sống trong ánh nhìn và cảm nhận của người thưởng lãm.

Với Ikenobo Vietnam Tachibanakai Study Group, đó cũng là tinh thần của chuỗi chương trình Sazanami: bắt đầu từ một tác phẩm, một cuộc gặp gỡ, một trải nghiệm trực tiếp để từ đó tạo nên những kết nối rộng hơn giữa Ikebana và công chúng.

"Sóng trăng" vì thế không chỉ là tên một tác phẩm. Đây là chương mở đầu cho hành trình đưa Hoa đạo bước ra khỏi những không gian quen thuộc của đời sống riêng tư để gặp gỡ công chúng tại bảo tàng, các không gian văn hóa, nghệ thuật và sáng tạo đương đại.

Cô Abe Hanna - Lê Phạm Việt Hà cho biết thêm về mong muốn đưa Ikebana đến gần công chúng bắt đầu từ một nhu cầu giản dị: để nhiều người có cơ hội trực tiếp nhìn thấy, trực tiếp trải nghiệm và tự mình cảm nhận vẻ đẹp cũng như tinh thần của Hoa đạo.

Với "Sóng trăng", giáo sư Furukawa Hirotaka mang đến ý tưởng và cấu trúc ban đầu. Nhưng khi đứng trước những nguyên liệu tại Việt Nam, nghệ sĩ tiếp tục quan sát, cảm nhận và lựa chọn. Tác phẩm vì thế được hình thành từ cuộc gặp giữa ý tưởng và vật liệu, giữa truyền thống Nhật Bản và chất liệu Việt Nam, giữa nghệ sĩ và một không gian cụ thể.

Đó cũng là tinh thần ông chia sẻ: trân trọng cá tính và sự gặp gỡ giữa hoa và người.

Từ không gian bảo tàng đến những không gian sáng tạo

Trong khuôn khổ Sazanami Vol.1 "Sóng trăng", giáo sư Furukawa Hirotaka còn thực hiện ba tác phẩm Ikebana, gồm một tác phẩm Jiyuka và hai tác phẩm Shoka, qua đó giới thiệu với công chúng những cách thức biểu đạt khác nhau của nghệ thuật Ikenobo.

Nếu "Sóng trăng" là một tác phẩm quy mô lớn, được hình thành từ sự phối hợp giữa nghệ sĩ và các học viên, thì ba tác phẩm trình diễn của giáo sư Furukawa lại mở ra một cuộc đối thoại trực tiếp và cô đọng hơn về ngôn ngữ Ikebana.

Bằng cách diễn giải giản dị, gần gũi, ông giúp cả những người đang học Ikebana lẫn những khán giả lần đầu tiếp cận loại hình nghệ thuật này hiểu hơn về một nguyên tắc tưởng như đơn giản nhưng là nền tảng của Hoa đạo: tôn trọng thiên nhiên, tôn trọng sự sống và vẻ đẹp vốn có của tự nhiên.

Ở tác phẩm Jiyuka - thể thức cắm hoa tự do mang tinh thần hiện đại, giáo sư Furukawa đưa vào những liên tưởng về Việt Nam. Những dáng liễu rủ, hình ảnh những thiếu nữ đội nón lá đạp xe… hiện lên qua ngôn ngữ của cành, hoa, đường nét và khoảng trống. Không kể một câu chuyện theo nghĩa trực tiếp, tác phẩm gợi mở để người xem tự hoàn thiện câu chuyện bằng ký ức và liên tưởng của mình.

Ở đây, Ikebana có điểm gặp thú vị với hội họa trừu tượng: nghệ sĩ không nhất thiết phải mô tả một hình ảnh cụ thể, mà dùng đường nét, hình khối, khoảng trống và chất liệu để khơi gợi một cảm giác. Đằng sau hình thức tưởng như giản dị là một câu chuyện được gửi gắm, nhưng câu chuyện ấy không bị khóa lại trong một cách hiểu duy nhất.

Với hai tác phẩm Shoka, giáo sư Furukawa tiếp tục cho thấy khả năng biểu đạt của một thể thức cắm hoa mang tính nền tảng trong Ikenobo. Từ cách xử lý một loại nguyên liệu đến sự kết hợp hai loại nguyên liệu, mỗi lựa chọn đều làm thay đổi nhịp điệu, đường nét và trạng thái của tác phẩm.

Qua phần trình diễn, những kiến thức về lịch sử, thể thức và quá trình phát triển của Ikebana cũng được chia sẻ một cách trực tiếp. Người xem vì thế không chỉ nhìn thấy một tác phẩm được tạo ra như thế nào, mà còn hiểu hơn vì sao một cành hoa được đặt ở vị trí ấy, vì sao khoảng trống lại quan trọng, và vì sao trong Ikebana, cái đẹp không nhất thiết nằm ở sự đầy đặn, mà có thể được tạo nên từ sự cân bằng giữa cái hiện hữu và phần được để lại cho tưởng tượng.

Đây cũng là điểm làm nên sức sống của Hoa đạo trong đời sống đương đại: truyền thống không bị đóng khung trong bảo tàng hay một không gian nghi lễ, mà có thể tiếp tục đối thoại với những cách nhìn mới, những chất liệu mới và những không gian mới.

Từ cuộc gặp tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Ikenobo Vietnam Tachibanakai mong muốn tiếp tục kết nối với các không gian sáng tạo tại Hà Nội, TP.HCM và những địa điểm công cộng khác; đưa các tác phẩm Ikebana quy mô lớn đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là học sinh, người trẻ và những người chưa từng có cơ hội tiếp xúc với Hoa đạo.

Đây không chỉ là việc mở rộng địa điểm tổ chức. Đó là một bước chuyển trong cách một nghệ thuật truyền thống bước vào đời sống đương đại: từ một thực hành mang tính riêng tư trở thành một hình thức nghệ thuật có khả năng đối thoại với kiến trúc, mỹ thuật, không gian công cộng và cộng đồng.

Ở đó, một tác phẩm hoa có thể trở thành điểm gặp giữa con người và thiên nhiên, giữa nghệ thuật và đời sống, giữa một truyền thống văn hóa lâu đời của Nhật Bản với cảm quan và nhịp sống của Việt Nam hôm nay.

Câu chuyện "Sóng trăng", theo cô Abe Hanna - Lê Phạm Việt Hà, người sáng lập và dẫn dắt Ikenobo Vietnam Tachibanakai Study Group, còn gợi nghĩa "giọt lệ đang rơi". Một tên gọi có phần u sầu, nhưng lại bắt nguồn từ một câu chuyện rất đẹp về những người học Ikebana. Sau một buổi học, có học viên đã xúc động khi lần đầu được trực tiếp trải nghiệm một hình thức nghệ thuật mới, được giáo viên hướng dẫn và sửa từng tác phẩm. "Những giọt nước mắt ấy cho thấy Ikebana có sức chạm, từ vẻ đẹp của hoa mở ra những rung động sâu hơn trong mỗi con người" - cô Hanna chia sẻ.

Bởi sau cùng, Hoa đạo không chỉ là câu chuyện của hoa. Đó là cách con người học nhìn một cành cây, chiếc lá, nhành hoa để nhận ra vẻ đẹp của một sự sống hữu hạn – có thể chỉ hiện diện trong một mùa, một khoảnh khắc. Từ đó, cái đẹp được đặt trong mối quan hệ với thời gian, biến đổi và giới hạn của đời sống; còn con người tìm cho mình một khoảng lặng để lắng nghe thiên nhiên.

Cô Abe Hanna cũng từng chia sẻ: "Con đường hoa rất dài và không hề bằng phẳng. Tôi không nghĩ mọi người cần phải đi nhanh - điều quan trọng là đi thật xa và không từ bỏ."

Từ "Nhận ra" (2023), "Mạch Lạc" (2024), "Gió Đông" đến "Sóng trăng", mỗi triển lãm, mỗi cuộc trình diễn là một dấu mốc trên hành trình đưa Ikebana bén rễ tại Việt Nam. Một gợn sóng có thể bắt đầu từ một điểm chạm, nhưng sức lan của nó có thể đi rất xa. 

Từ một cành hoa, một tác phẩm, một buổi trình diễn, những gợn sóng Hoa đạo đang tiếp tục mở ra - từ nghệ thuật đến cộng đồng, từ không gian thưởng lãm đến những không gian sáng tạo, và từ tinh thần Ikenobo đến những rung động riêng của người Việt trước thiên nhiên và cái đẹp./.