Dấu ấn từ những phiên livestream di sản (kỳ 3): Biến không gian trưng bày thành hành trình trực tuyến

Trước hai mô hình lò đúc đặt cạnh nhau, Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đình Nguyễn Dân Huy đặt câu hỏi dành cho khán giả đang theo dõi livestream: Chiếc lò nào có niên đại sớm hơn? 

Ông đề nghị máy quay tiếp cận từng mô hình, hướng sự chú ý của người xem vào những vật dụng bên trong và cơ chế vận hành. Cả 2 MC Minh Trang và Charlie Win đều chọn lò bên trái, trong khi khán giả trực tuyến đưa ra những dự đoán khác nhau.

Tình huống ấy diễn ra trong chương trình livestream Tour đêm Tinh hoa Kẻ Chợ - Từ nghề đến nghệ, do UBND phường Ba Đình tổ chức giữa tháng qua tại không gian văn hóa 11A Ngũ Xã, Hà Nội. Từ một địa điểm gắn với nghề đúc đồng, chương trình đã sử dụng những góc trưng bày tái hiện phố nghề để dẫn khán giả khám phá nhiều lớp di sản Thăng Long - Kẻ Chợ qua hình thức phát sóng trực tiếp.

Từ một điểm đến, khám phá nhiều lớp di sản

Ngũ Xã vốn là một làng nghề đúc đồng nổi tiếng của Hà Nội. Nhưng tại không gian văn hóa 11A Ngũ Xã, hành trình khám phá không dừng ở nghề truyền thống của địa phương. Những góc trưng bày cách điệu tại đây gợi nhớ các phố nghề Thăng Long - Kẻ Chợ, từ nơi buôn bán đồ đồng đến những nghề làm lọng, thêu, chế tác nhạc cụ, đạo cụ sân khấu, đồ chơi dân gian hay khảm trai. Chúng trở thành những điểm dừng của phiên livestream trong một không gian lớn.

Lý giải việc lựa chọn chủ đề Tinh hoa Kẻ Chợ - Từ nghề đến nghệ, ông Nguyễn Dân Huy chia sẻ: "Hà Nội của chúng ta có rất nhiều phố bắt đầu bằng chữ Hàng, ví dụ như Hàng Vải, Hàng Ngang, Hàng Đào, Hàng Đường… Thật ra, mỗi phố đều có một nghề đặc trưng hoặc nhiều nghề đặc trưng. Và mỗi nghề lại có hàng ngàn câu chuyện xung quanh".

Như lời Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đình, cái tên Kẻ Chợ vốn gắn cùng đời sống đô thị và sự giao thương giữa Hà Nội với các vùng miền trong lịch sử. Từ ý tưởng ấy, chương trình lựa chọn những nghề và sản phẩm thủ công để giới thiệu các mối liên hệ trong đời sống Thăng Long xưa. "Chúng tôi còn muốn giới thiệu với các du khách câu chuyện về sự kết nối giữa làng nghề và phố. Bởi lẽ, đằng sau mỗi phố của Hà Nội chính là một làng nghề", ông nói và lấy ví dụ về việc phố Hàng Đồng xưa vốn gắn với làng đúc đồng Ngũ Xã.

Một trường hợp thú vị được chia sẻ trong phiên livestream là góc trưng bày "phố" Hàng Quạt. Trước những bộ phục trang, nhạc cụ và đạo cụ sân khấu, người xem được gợi ý đoán tên phố gắn với các sản phẩm ấy. Ông Nguyễn Dân Huy lần lượt giới thiệu Hàng Quạt, Hàng Đàn và Mã Vĩ, ba phố ngắn hợp thành phố Hàng Quạt ngày nay. Theo lời ông, Hàng Đàn gắn với nghề sản xuất, buôn bán nhạc cụ; còn Mã Vĩ là tên gọi liên quan đến lông đuôi ngựa, nguyên liệu làm râu giả, phất trần và một số đạo cụ sân khấu.

Từ những địa danh ít còn được nhắc đến, chương trình tiếp tục dẫn người xem tìm hiểu kỹ thuật chế tác phục trang tuồng, chèo, cải lương. Bởi thế, chỉ qua một góc trưng bày, những mối liên hệ giữa các nghề thủ công với đời sống biểu diễn nghệ thuật của người Hà Nội xưa dần được làm rõ.

Ở các điểm dừng khác, mỗi hiện vật lại gợi thêm những lớp thông tin về các nghề xưa và đời sống văn hóa tại Thăng Long. Tại "phố" Hàng Lọng, một đôi hài thêu cung đình do nghệ nhân phục dựng, mất khoảng một tháng để hoàn thiện, được giới thiệu cùng những quy định về màu sắc, hoa văn và thứ bậc trong trang phục cổ. Sang Hàng Mã, những chiếc mặt nạ giấy bồi gợi nhớ đồ chơi Trung thu truyền thống, đồng thời cho thấy sự thay đổi của các mặt hàng trang trí theo mùa lễ hội. Tại Hàng Trống, từ nghề làm trống, câu chuyện chuyển sang tranh dân gian và những kỹ thuật chế tác đặc trưng. Còn ở Hàng Khay, đó là nghề khảm trai với các công đoạn tạo nên những chi tiết trang trí tinh xảo.

Với cách tiếp cận của chương trình, các góc trưng bày tại 11A Ngũ Xã được kết nối thành một hành trình khám phá, thay vì những không gian trưng bày riêng lẻ. Theo bước chân người dẫn chương trình, máy quay lần lượt đưa khán giả đến từng điểm dừng, khi bao quát không gian, khi tiếp cận những chi tiết của hiện vật. Để rồi, từ mỗi tên phố, người xem được tìm hiểu về sản phẩm, kỹ thuật chế tác và những sinh hoạt văn hóa gắn với nghề truyền thống của Thăng Long - Kẻ Chợ xưa.

Chuyện nghề qua những cuộc đối thoại trực tuyến

Trong hành trình ấy, nghề đúc đồng tại Ngũ Xã có một vị trí đặc biệt, bởi nơi đây diễn ra phiên livestream trên địa bàn phường Ba Đình. Trong câu chuyện, những sản phẩm đồng truyền thống được giới thiệu qua lời kể của những người trực tiếp gìn giữ và thực hành nghề, với nhiều chi tiết thú vị.

Chẳng hạn, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thị Minh cho biết, gia đình bà đã có hơn 400 năm, trải qua 16 đời theo nghề. Khi được hỏi về mối gắn bó ấy, bà nói: "Theo nghề, tôi chỉ là dâu nghề thôi, nhưng mà rất yêu nghề". Bà còn nhắc đến người bố chồng từng là thợ cả, đảm nhận việc làm khuôn cho pho tượng đồng tại chùa Thần Quang, đặt tại chính làng Ngũ Xã.

Từ những ký ức ấy, phiên livestream chuyển sang các thao tác chế tác cụ thể. Tại đó, nghệ nhân Trần Long giới thiệu các nguyên liệu như đất, giấy dó, mồi trấu, giải thích cách xử lý vật liệu và hướng dẫn người dẫn chương trình thử thao tác chọc đất làm khuôn. Những mảnh khuôn, phôi đúc và sản phẩm hoàn thiện lần lượt được đưa ra trước máy quay, giúp khán giả hình dung các giai đoạn chế tác - trong đó chi tiết khiến MC và người xem ngạc nhiên nhất là khuôn đất chỉ sử dụng được một lần, phải phá bỏ lớp vỏ sau khi đúc để lấy phôi đồng.

Đến phần làm mặt nạ giấy bồi, câu chuyện về khuôn được tiếp nối khi nghệ nhân Nguyễn Văn Hòa giới thiệu chiếc khuôn con thỏ đã sử dụng khoảng 30 năm, khác với khuôn đúc đồng phải phá bỏ sau mỗi lần sử dụng.

Khi được hỏi về cách phân chia công việc, vợ ông - nghệ nhân Đặng Hương Lan - cho biết hai vợ chồng cùng thực hiện các công đoạn bồi giấy, tô vẽ, riêng việc tạo khuôn do ông Hòa đảm nhận. Rồi bà giải thích: "Khuôn này nặng là một chuyện, nhưng phải cực kỳ khéo tay thì mới nặn được nó".

Cũng tại chương trình, những mô hình đồ chơi do họa sĩ Nam Chi phục dựng lại gợi ra một câu chuyện khác. Anh kể rằng trong quá trình nghiên cứu tranh Hàng Trống, tình cờ bắt gặp những bức ảnh đen trắng chụp trẻ em ôm các món đồ chơi xưa. Những hình ảnh ấy khiến Nam Chi xúc động, nhất là khi tìm đến Hàng Mã, Hàng Thiếc nhưng không còn thấy các sản phẩm tương tự. Từ sự tò mò ban đầu, anh tìm kiếm thêm tư liệu và bắt tay vào phục dựng. Và, để làm lại những mô hình ngựa, voi, long mã, anh còn phải khảo sát nhiều di tích, tìm hiểu cách tạo hình truyền thống của Việt Nam.

Như thế, qua những cuộc trò chuyện ngay bên hiện vật, chương trình đưa đến cho người xem nhiều chi tiết về kỹ thuật, kinh nghiệm và cả những câu chuyện đời thường của người làm nghề. Máy quay tiếp cận công cụ, sản phẩm và thao tác chế tác, trong khi nghệ nhân trực tiếp giải thích những điều khó nhận biết nếu chỉ nhìn hiện vật trưng bày. Sự tham gia của cả người nghiên cứu, phục dựng như Nam Chi cũng làm phong phú thêm nội dung livestream, giúp khán giả tìm hiểu những nghề đang được duy trì cũng như các sản phẩm truyền thống đang được tìm lại từ tư liệu cũ.

"Mỗi người đều có thể đi tham quan, đi du lịch ngay tại chính Hà Nội của chúng ta. Và nếu đi với một tâm thế như vậy, ta sẽ phát hiện được Hà Nội vẫn còn rất nhiều điều mới mẻ" - ông Nguyễn Dân Huy chia sẻ - "Ngay cả với một người sinh ra ở Hà Nội như tôi, càng tìm hiểu, tôi càng phát hiện thêm những điều mới mà trước đây chưa từng khám phá ra. Đó là nét đẹp của nghề truyền thống, của văn hóa, lịch sử Thăng Long - Hà Nội".

Đáng nói, những khám phá trong phiên livestream không dừng ở câu chuyện của các nghệ nhân hay MC. Qua sóng trực tiếp, mỗi khán giả từ xa đều có thể tham gia trả lời hàng loạt câu hỏi gắn với hiện vật, kỹ thuật chế tác và những kiến thức vừa được chia sẻ. Kèm theo đó, các bình luận về chương trình cũng liên tục được tiếp nhận, đưa vào cuộc trao đổi trực tiếp. Để khuyến khích tinh thần ấy, ban tổ chức chuẩn bị 60 voucher làm phần thưởng.

Chẳng hạn, sau phần giới thiệu nghề đúc đồng, MC đặt câu hỏi về thời gian hoàn thiện một chiếc bình qua đầy đủ các công đoạn. Nhiều dự đoán được gửi về, từ vài tuần đến vài tháng. Khi nghệ nhân Trần Long công bố đáp án khoảng 45 ngày, một khán giả trở thành người nhận phần thưởng đầu tiên. Còn với câu hỏi về hai mô hình lò đúc ở đầu chương trình, người xem lại phải quan sát những chi tiết được máy quay ghi lại để phán đoán niên đại. Câu trả lời được công bố với 4 người đoán đúng: chiếc lò bên phải có niên đại sớm hơn, là loại lò đúc sử dụng từ đầu thế kỷ XX, với cơ chế thổi gió bằng sức người thông qua bánh xe đạp - trong khi chiếc lò bên trái thuộc thời kỳ bao cấp, sử dụng quạt con cóc để cấp gió.

Tương tự, tại góc Hàng Quạt, ba bộ phục trang sân khấu truyền thống tiếp tục trở thành nội dung đố vui, khi khán giả được yêu cầu xác định bộ nào tương ứng với các nghệ thuật tuồng, cải lương và chèo. Để gợi ý, MC nhắc người xem chú ý đến màu sắc, chất liệu, họa tiết và cách trang trí phục trang, đồng thời những bình luận về râu tóc, hóa trang của nhân vật tuồng hay áo tứ thân trong chèo được đưa vào cuộc trao đổi, trước khi ông Huy giải thích thêm các đặc điểm nhận diện của từng loại hình sân khấu.

Hoặc, ở không gian "phố" Hàng Trống, câu hỏi về sự khác nhau giữa tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống nhận được một bình luận khá cụ thể, đề cập đến kỹ thuật in và tô màu của hai dòng tranh. Từ câu trả lời này, những người thực hiện giới thiệu thêm về kỹ thuật in nét và vẽ vờn trong tranh Hàng Trống.

Theo thông báo của MC, từ hơn 300 người tham gia ban đầu, phiên livestream đã thu hút được khoảng 3.500 khán giả trực tiếp theo dõi chương trình. Những phản hồi từ họ được tiếp nhận ngay trong quá trình phát sóng, có lúc trở thành cơ sở để MC đặt thêm câu hỏi hoặc giải thích sâu hơn về hiện vật. Đặc biệt, phần thưởng dành cho khán giả cũng gắn với chính địa điểm tổ chức chương trình: mỗi phần thưởng gồm một voucher tham quan không gian văn hóa 11A Ngũ Xã và một voucher trải nghiệm ẩm thực trong khu vực, với các địa chỉ Phở Thế, Cà phê Gốc…

Như vậy, cách tổ chức phiên livestream tại 11A Ngũ Xã là một hướng tiếp cận đáng chú ý về khả năng kết hợp không gian văn hóa sẵn có với những hình thức giới thiệu và tương tác trên nền tảng số. Và trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, hướng tiếp cận ấy cho thấy một cách ứng dụng công nghệ từ chính nguồn lực tại cơ sở, đồng thời tạo thêm chất liệu có thể tiếp tục biên tập, lưu giữ và khai thác phục vụ việc tìm hiểu di sản.

(còn tiếp)