Dấu ấn từ những phiên livestream di sản (kỳ 1): Khi học sinh trực tiếp kể chuyện đình làng

Thời gian qua, trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, nhiều địa phương đã tổ chức các phiên livestream giới thiệu di sản với những cách làm sáng tạo, phù hợp với điều kiện và bản sắc văn hóa vốn có của mình. Hãy cùng Thể thao và Văn hóa (TTXVN) nhìn lại một số chương trình tiêu biểu để khám phá những nét độc đáo trong cách đưa di sản lên môi trường số.

Trong phiên livestream giới thiệu di sản tổ chức tại Trường Tiểu học Phương Mai (phường Kim Liên, Hà Nội) tổ chức vào giữa tháng 10, các học sinh lớp 4C đã trở thành những người trực tiếp kể chuyện về đình Khương Thượng. Qua bản đồ số, những phần thuyết trình song ngữ và sản phẩm tự làm, các em cùng tham gia một tiết học đặc biệt được phát sóng tới người xem.

Khám phá đình cổ từ màn hình lớp học

"Are you ready?" - cô giáo Nguyễn Hải Yến hỏi. "Yeah!" - học sinh lớp 4C đồng thanh. Sau lời mời "Let's go!", trên màn hình xuất hiện hình ảnh phố Khương Thượng qua Google Street View. Cô trò cùng theo dõi hành trình khám phá trên bản đồ số, rồi cô Yến hỏi các em đã nhận ra địa điểm nào. "Đình làng Khương Thượng ạ" - các học sinh trả lời.

Chuyến tham quan qua màn hình ấy là phần mở đầu tiết học "Lớp học số - Điểm đến lịch sử đình làng Khương Thượng", do UBND phường Kim Liên phối hợp với nhà trường tổ chức. Đây là phiên livestream thứ 18 của địa phương này trong chuỗi hoạt động hưởng ứng chiến dịch cao điểm 100 ngày chuyển đổi số của thành phố Hà Nội. Tiết học gắn với nội dung lịch sử và địa lý địa phương, cơ bản sử dụng song ngữ Việt - Anh, trong đó học sinh được yêu cầu trực tiếp tìm hiểu và thuyết trình.

Để chuẩn bị cho buổi học, cô giáo Hải Yến đã giao lớp 4C tìm hiểu đình Khương Thượng và gửi kết quả lên nền tảng học tập trực tuyến. Các em được chia thành 3 nhóm, lần lượt chuẩn bị các chủ đề về lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa của ngôi đình.

Nhóm đầu tiên giới thiệu đình Khương Thượng - ngôi đình nằm tại số 165 phố Khương Thượng, thờ thần Quy Động vốn là Thành hoàng làng. Phần trình bày trở thành một cuộc trao đổi khi một bạn hỏi: "Trong bài thuyết trình của cậu có nhắc đến Thành hoàng làng. Vậy Thành hoàng là ai?". Học sinh thuyết trình trả lời: "Theo tớ tìm hiểu, Thành hoàng làng là vị thần bảo hộ, linh thiêng, được dân làng thờ tại đình làng".

Trong khi đó, nhóm được giao tìm hiểu kiến trúc đã đưa các bạn trong lớp cùng quan sát hình ảnh đình Khương Thượng, từ hồ bán nguyệt, nghi môn đến phương đình 2 tầng 8 mái. Nhóm còn lại giới thiệu lễ hội, các nghi thức thờ Thành hoàng, các hoạt động múa lân, hát quan họ và những sinh hoạt cộng đồng. Rồi, một học sinh hào hứng nói tới việc từng được bố mẹ đưa đến dự hội đình. Những trải nghiệm quen thuộc ấy khiến câu chuyện về di sản được các em kể lại một cách tự nhiên, bằng cả kiến thức vừa tìm hiểu và những điều đã chứng kiến trong đời sống.

Giữa những phần thuyết trình đã chuẩn bị, tiết học vẫn có những tình huống rất tự nhiên. Khi được hỏi địa chỉ đình Khương Thượng, một học sinh Tú ngập ngừng vì quên mất thông tin. Con cứ bình tĩnh nào", cô Yến động viên, rồi mời một học sinh giúp Tú trả lời đầy đủ. Những câu hỏi, lời giải thích và sự hỗ trợ qua lại khiến buổi tìm hiểu di sản trở thành một hoạt động trao đổi tương tác trong lớp, thay vì chỉ nghe cô giáo giới thiệu.

Từ kiến thức đến những sản phẩm sáng tạo

Sau phần trao đổi, cô Nguyễn Hải Yến giới thiệu video về đình Khương Thượng do mình tổng hợp và thuyết minh, kèm phụ đề song ngữ Việt - Anh. Từ những kiến thức vừa tìm hiểu, học sinh tiếp tục phần trải nghiệm trong vai trò những "nhà quảng bá di sản nhí". Mỗi nhóm có 3 phút để hoàn thiện sản phẩm đã chuẩn bị ý tưởng từ trước, rồi giới thiệu với cả lớp và khán giả theo dõi livestream.

Một trong những cách giới thiệu được các em lựa chọn là sử dụng tiếng Anh. Nhóm đầu tiên tổ chức trò chơi trắc nghiệm song ngữ Việt - Anh gồm 5 câu hỏi về đình Khương Thượng. Từ câu hỏi mở đầu "Where is Khương Thượng Communal House?" (Đình Khương Thượng ở đâu?), các em lần lượt đưa bạn bè tìm hiểu về Thành hoàng làng, kiến trúc và lịch sử ngôi đình. Câu hỏi cuối hướng đến việc bảo vệ di tích: "How can we protect Khương Thượng Communal House?" (Chúng ta có thể bảo vệ đình Khương Thượng bằng cách nào?), với một đáp án là "Keep it clean and nice" (Giữ gìn di tích sạch đẹp).

Cũng sử dụng ngoại ngữ, nhóm thứ hai mang đến tấm poster khổ A1 mang tên "Khương Thượng Communal House - The Beauty of Our Local Heritage" (Đình Khương Thượng - Vẻ đẹp di sản quê hương). Những thông tin, hình ảnh về lịch sử, kiến trúc và văn hóa của đình được các em lựa chọn, trình bày trên poster, trước khi đại diện nhóm đứng trước lớp thuyết trình bằng tiếng Anh.

Hoặc, một cách thể hiện khác là chuyển những hình ảnh kiến trúc đã tìm hiểu thành sản phẩm trực quan. Với ống hút và bìa carton tái chế, nhóm thứ ba dựng mô hình phương đình, cố gắng thể hiện phần mái cong cùng những đường nét đặc trưng. Khi giới thiệu sản phẩm, các em giải thích cách lựa chọn vật liệu và những chi tiết được tái hiện.

Đáng nói, bên cạnh các sản phẩm theo nhóm, cô Yến còn tổ chức hoạt động viết những việc làm cụ thể để bảo vệ đình Khương Thượng lên các hình trái tim bằng giấy, rồi gắn lên bảng "Protect Our Heritage" (Bảo vệ di sản của chúng ta).

Những phần thuyết trình và sản phẩm do học sinh thực hiện đã tạo thêm chất liệu cho phiên livestream, trước khi cuộc tìm hiểu tiếp tục với những kiến thức lịch sử, văn hóa được người nghiên cứu bổ sung.

Đưa di sản từ lớp học đến cộng đồng

Cùng với những hoạt động của học sinh, tiết học còn có phần giao lưu với TS Nguyễn Văn Bảo, (Viện Sử học Việt Nam). TS Bảo mở đầu bằng câu hỏi về tên phố Tam Khương, rồi từ câu trả lời của các em, ông giải thích mối liên hệ giữa 3 địa danh Khương Thượng, Khương Trung và Khương Hạ. Cuộc trao đổi tiếp tục với những tư liệu lịch sử của ngôi đình, trong đó có 20 đạo sắc phong qua các thời Lê, Tây Sơn và Nguyễn.

Nhắc tới lễ hội đình Khương Thượng, TS Bảo nhấn mạnh: "Lễ hội là nơi trao truyền giữa thế hệ này sang thế hệ khác là nơi gửi gắm tình cảm của các thế hệ, nơi tái hiện những phong tục, tập quán của địa phương". Rồi từ câu chuyện ấy, ông tiếp tục gợi mở để học sinh tìm hiểu sâu hơn về lịch sử và những giá trị văn hóa gắn với ngôi đình: "Các em sẽ là những chủ nhân của đất nước. Trong đó, việc giữ gìn và phát huy các truyền thống lịch sử, văn hóa của dân tộc có một vai trò rất quan trọng. Đến với một ngôi đình, chúng ta không chỉ học về lịch sử, kiến trúc, về quá trình hình thành mà còn phải biết được ai là người có công xây dựng làng xóm, quê hương của chúng ta…".

Như thế, sự phối hợp giữa UBND phường Kim Liên và Trường Tiểu học Phương Mai đã tạo nên một cách tổ chức đáng chú ý: Một tiết lịch sử và địa lý địa phương được chuẩn bị như hoạt động học tập trong nhà trường, đồng thời trở thành nội dung của phiên livestream giới thiệu di sản. Người xem từ xa được theo dõi quá trình học sinh tìm hiểu, trao đổi với bạn bè, giáo viên và nhà nghiên cứu, thay vì chỉ tiếp nhận những thông tin đã được biên soạn sẵn về ngôi đình.

Việc sử dụng công nghệ còn được tính đến sau buổi phát sóng. Cô Nguyễn Hải Yến cho biết sẽ gửi mã QR của video bài giảng lên nhóm lớp để học sinh, với sự cho phép của bố mẹ, có thể sử dụng thiết bị điện tử ôn tập tại nhà. Cô cũng khuyến khích các em chia sẻ video với bạn bè, kể cả những người ở nước ngoài, để giới thiệu di sản quê hương.

Từ một tiết học được phát trực tiếp, những tư liệu và học liệu đã chuẩn bị có thêm khả năng được sử dụng, chia sẻ ngoài phạm vi lớp học. Đó cũng là một hướng tiếp nối đáng quan tâm của chương trình: Nội dung số được xây dựng từ hoạt động giáo dục có thể phục vụ việc học tập và giới thiệu di sản cả sau khi phiên livestream kết thúc. Cách làm ấy cũng là một bước cụ thể để đưa tinh thần Nghị quyết 57 về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia vào hoạt động giáo dục di sản tại cơ sở.

(Còn tiếp)