Văn hoá

Đánh thức nguồn lực di sản trong phát triển công nghiệp văn hóa

16/11/2026 16:52 GMT+7 Google News

Di sản làng nghề chứa đựng những tri thức, kỹ năng và giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, để những giá trị này tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, bên cạnh việc gìn giữ kỹ thuật truyền thống còn cần tư duy sáng tạo, sự kết nối với thị trường và những điều kiện bảo đảm sinh kế bền vững cho cộng đồng làm nghề.

Đây cũng là vấn đề được các chuyên gia, nghệ nhân và nhà thiết kế trẻ trao đổi tại tọa đàm Ứng dụng di sản trong công nghiệp văn hóa, diễn ra chiều 16/11 tại Hà Nội, trong khuôn khổ Lễ trao giải và khai mạc triển lãm cuộc thi "Theo bước di sản cộng đồng 2026".

Sáng tạo trên nền tảng hiểu biết và tôn trọng di sản

Một sản phẩm thủ công truyền thống có thể chứa đựng nhiều lớp giá trị, từ kỹ thuật chế tác, kinh nghiệm lựa chọn và xử lý chất liệu đến những quan niệm thẩm mỹ, tập quán và tri thức bản địa. Song, trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng và thị hiếu thẩm mỹ không ngừng thay đổi, việc duy trì những giá trị ấy đặt ra yêu cầu tìm kiếm các phương thức ứng dụng phù hợp, tạo điều kiện để nghề truyền thống tiếp tục được thực hành và phát triển.

Từ thực tế hợp tác giữa các nghệ nhân với những nhà thiết kế trẻ tại các làng nghề Bát Tràng, Hạ Thái..., những trao đổi tại tọa đàm cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: Phát huy di sản cần bắt đầu bằng sự thấu hiểu, tôn trọng tri thức của cộng đồng, đồng thời hướng tới khả năng tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu cầu đời sống và có chỗ đứng trên thị trường.

Đánh thức nguồn lực di sản trong phát triển công nghiệp văn hóa - Ảnh 1.

Các diễn giả chia sẻ tại tọa đàm "Ứng dụng di sản trong công nghiệp văn hóa"

Theo bà Trần Tuyết Lan (Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Doanh nghiệp Xã hội Craft Link), người có 30 năm kinh nghiệm đồng hành với các cộng đồng nghề thủ công, giá trị của những chương trình kết nối sáng tạo với làng nghề không dừng ở kết quả là các sản phẩm hoàn thiện. Điều quan trọng còn nằm ở quá trình người trẻ trực tiếp tiếp xúc, làm việc và học hỏi từ nghệ nhân, qua đó tích lũy những hiểu biết có giá trị lâu dài đối với hoạt động sáng tạo.

Từ kinh nghiệm làm việc với các nhóm nghề thủ công, đặc biệt là cộng đồng dân tộc thiểu số, bà Lan cho rằng di sản không đơn thuần hiện diện trong những hoa văn, họa tiết hay kỹ thuật chế tác. Đằng sau mỗi nghề truyền thống là cả một kho tàng tri thức của nghệ nhân cùng những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, việc khai thác di sản làm chất liệu sáng tạo cần được đặt trên nền tảng hiểu biết đầy đủ về nghề và sự tôn trọng đối với cộng đồng nắm giữ di sản.

Bà nhấn mạnh yêu cầu sáng tạo với sự hiểu biết về nghề, đồng thời coi sự tôn trọng nghề và những giá trị văn hóa gắn với nghề là nguyên tắc quan trọng trong quá trình phát triển sản phẩm. Người thiết kế cần dành thời gian tìm hiểu chất liệu, kỹ thuật và điều kiện sản xuất thực tế trước khi hiện thực hóa ý tưởng.

Những yêu cầu này cũng được thể hiện qua quá trình hợp tác giữa các nghệ nhân với nhà thiết kế trẻ. Không ít ý tưởng ban đầu phải điều chỉnh nhiều lần để phù hợp với đặc tính vật liệu, kỹ năng của người thợ và quy trình chế tác. Những giới hạn của kỹ thuật thủ công, qua đó, trở thành một phần của quá trình sáng tạo, đòi hỏi người thiết kế phải tìm được sự hài hòa giữa ý tưởng mới với những giá trị và điều kiện thực hành nghề truyền thống.

Đánh thức nguồn lực di sản trong phát triển công nghiệp văn hóa - Ảnh 2.

Tác phẩm "Nhất Tâm" của Lương Minh Thư với thiết kế gốm đa công năng, lấy cảm hứng từ bàn xoay gốm Bát Tràng

Từ góc nhìn của người trực tiếp làm nghề, nghệ nhân sơn mài Hạ Thái Lã Văn Hùng nhìn nhận thiết kế là một trong những khâu còn hạn chế của nghề thủ công truyền thống. Vì vậy, việc người trẻ mang đến những ý tưởng mới đã tạo ra cơ hội để nghệ nhân tiếp cận những cách nghĩ, cách làm khác với kinh nghiệm vốn có.

Theo nghệ nhân Lã Văn Hùng, sơn mài là nghề đòi hỏi kỹ thuật cao, sự kiên trì và quá trình tích lũy kinh nghiệm lâu dài. Những thử nghiệm mới có thể gặp nhiều khó khăn, thậm chí phải làm đi làm lại nhiều lần mới đạt được kết quả mong muốn. Tuy nhiên, chính quá trình cộng tác ấy giúp nghệ nhân và người thiết kế cùng mở rộng khả năng sáng tạo, tìm kiếm những hình thức ứng dụng mới cho kỹ thuật truyền thống.

Ông bày tỏ mong muốn nghề sơn mài có thể tiếp tục phát triển trong đời sống hiện đại, gần gũi hơn với thế hệ trẻ. Dù vậy, việc thay đổi hình thức, công năng hay cách thể hiện sản phẩm vẫn phải bảo đảm gìn giữ những giá trị văn hóa cốt lõi của nghề. Theo ông, sự kết hợp giữa kinh nghiệm nghệ nhân và sức sáng tạo của thế hệ trẻ có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng kế thừa, phát triển nghề truyền thống lâu dài.

Ở một góc độ khác, nghệ nhân gốm Bát Tràng Trần Tuấn nhấn mạnh sự khác biệt giữa việc làm ra một sản phẩm với việc tạo ra sản phẩm đạt chất lượng và các yêu cầu về an toàn sử dụng. Để đáp ứng những tiêu chuẩn ấy, quá trình chế tác có thể phức tạp, tốn nhiều thời gian và công sức hơn. Do đó, sáng tạo cần đi cùng sự am hiểu kỹ thuật, trách nhiệm đối với chất lượng sản phẩm và nhu cầu của người sử dụng.

Kết nối chuỗi giá trị, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng

Bên cạnh yêu cầu gìn giữ bản sắc, một vấn đề quan trọng khác được đặt ra tại tọa đàm là khả năng đưa các sáng tạo từ di sản vào đời sống và thị trường. Bởi một sản phẩm có giá trị văn hóa, được đầu tư về ý tưởng và hình thức chưa đồng nghĩa với việc có thể duy trì sản xuất, tiếp cận người tiêu dùng và tạo nguồn thu nhập ổn định cho cộng đồng làm nghề.

Đánh thức nguồn lực di sản trong phát triển công nghiệp văn hóa - Ảnh 3.

Các nhà thiết kế trẻ được vinh danh tại Lễ trao giải cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026”.

Từ thực tiễn phát triển sản phẩm và kết nối thị trường của Craft Link, bà Trần Tuyết Lan chỉ ra năm yếu tố quan trọng quyết định khả năng được thị trường đón nhận của sản phẩm thủ công, gồm thiết kế, câu chuyện văn hóa, công năng sử dụng, chất lượng và giá cả.

Theo bà, hình thức đẹp giúp sản phẩm tạo được thiện cảm ban đầu, trong khi câu chuyện về nghệ nhân, truyền thống và những giá trị văn hóa gắn với sản phẩm góp phần tạo nên sự khác biệt. Tuy nhiên, người tiêu dùng còn quan tâm đến công năng, khả năng sử dụng thực tế và chất lượng của sản phẩm. Dù có ý tưởng thiết kế hấp dẫn hay câu chuyện văn hóa đặc sắc, sản phẩm khó có thể duy trì sức cạnh tranh lâu dài khi không đáp ứng những yêu cầu cơ bản này.

Đáng chú ý, khi đề cập đến giá cả, bà Lan cho rằng mức giá hợp lý không đồng nghĩa với giá rẻ. Giá trị của sản phẩm cần phản ánh đúng công sức, đóng góp của nhà thiết kế, người sáng tạo và nghệ nhân trong toàn bộ quá trình phát triển, hoàn thiện và đưa sản phẩm ra thị trường.

Đánh thức nguồn lực di sản trong phát triển công nghiệp văn hóa - Ảnh 4.

Tác phẩm "Sonmai Lamp" của Đào Sơn Lâm kết hợp kỹ thuật sơn mài Hạ Thái với thiết kế đèn nghệ thuật hiện đại

Quan điểm này gợi mở một khía cạnh quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa từ di sản: Giá trị kinh tế của sản phẩm cần được tạo lập trên cơ sở ghi nhận giá trị lao động sáng tạo và kỹ năng truyền thống. Đồng thời, việc phát triển thị trường cần gắn với những cơ chế hợp tác phù hợp để cộng đồng làm nghề có cơ hội tham gia và hưởng lợi.

Tuy nhiên, theo bà Trần Tuyết Lan, một trong những thách thức lớn hiện nay là nhiều nghệ nhân, cộng đồng nghề thủ công có kỹ năng chế tác tốt nhưng còn hạn chế về thiết kế, năng lực kinh doanh và khả năng tiếp cận thông tin thị trường. Đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc đưa sản phẩm vào đời sống và mở rộng quy mô phát triển.

Bà cho rằng không thể kỳ vọng một người thợ vừa thành thạo kỹ thuật thủ công, vừa đảm nhiệm toàn bộ công việc thiết kế, định giá, tiếp thị, phân phối và bán hàng. Để giải quyết những hạn chế này, cần hình thành mạng lưới liên kết với sự tham gia của nghệ nhân, nhà thiết kế, chuyên gia, doanh nghiệp và các đơn vị hỗ trợ thị trường.

Trong mạng lưới này, mỗi chủ thể đảm nhiệm những công việc phù hợp với thế mạnh của mình. Nghệ nhân và cộng đồng làng nghề duy trì, phát triển kỹ thuật truyền thống; nhà thiết kế và chuyên gia hỗ trợ đổi mới mẫu mã, công năng; doanh nghiệp cùng các tổ chức trung gian góp phần kết nối sản xuất, phân phối và tiêu thụ. Sự phối hợp giữa các bên sẽ tạo điều kiện để những giá trị văn hóa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sản phẩm.

Đây cũng là hướng tiếp cận được một số nhà thiết kế trẻ đề cập tại tọa đàm. Theo đó, khi phát triển sản phẩm từ di sản, cần tìm được sự cân bằng giữa giá trị nguyên bản và yêu cầu thương mại hóa. Việc nghiên cứu thông tin trên các nền tảng trực tuyến là chưa đủ; người thiết kế cần trực tiếp tìm hiểu đời sống, nhu cầu và mong muốn của cộng đồng, đồng thời nhận được sự đồng hành, ủng hộ của chính những người nắm giữ di sản.

Đánh thức nguồn lực di sản trong phát triển công nghiệp văn hóa - Ảnh 5.

Tác phẩm "Nếp Ruộng" của Hoàng Hải Triều lấy cảm hứng từ ruộng bậc thang, kết hợp vải dệt truyền thống của người Mông

Tạo điều kiện để cộng đồng tham gia thực chất vào quá trình sáng tạo, sản xuất và hưởng lợi cũng là yêu cầu mang tính nền tảng trong phát huy nguồn lực văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa; đồng thời nhấn mạnh việc nhận diện đầy đủ, khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, tạo điều kiện để người dân tham gia sản xuất, tiêu dùng và chia sẻ lợi ích từ tài nguyên văn hóa.

Đặc biệt, Nghị quyết đặt ra yêu cầu gắn bảo tồn, phát huy giá trị di sản với sinh kế cộng đồng và phát triển kinh tế di sản; xây dựng hệ sinh thái văn hóa, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp là động lực, người dân vừa là chủ thể vừa là trung tâm. Thiết kế và thủ công truyền thống cũng được xác định là những lĩnh vực cần tập trung phát triển trong các ngành công nghiệp văn hóa.

Những định hướng này đặt ra yêu cầu chuyển hóa nguồn lực di sản thành giá trị kinh tế và xã hội trên cơ sở bảo đảm vai trò, lợi ích của cộng đồng nắm giữ di sản. Theo đó, việc phát triển các mô hình hợp tác giữa nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp và tổ chức hỗ trợ không chỉ nhằm tạo thêm những sản phẩm mới, mà còn góp phần hình thành các chuỗi giá trị có khả năng duy trì hoạt động sản xuất và mở rộng thị trường cho nghề truyền thống.

Để những mô hình này phát triển bền vững, cần tiếp tục giải quyết các vấn đề về năng lực sản xuất, chất lượng, thị trường, cơ chế phối hợp và phân chia lợi ích giữa các bên tham gia. Đặc biệt, cộng đồng làm nghề cần có vị trí tương xứng trong quá trình sáng tạo và phát triển sản phẩm, qua đó vừa duy trì kỹ năng truyền thống, vừa có thêm động lực gắn bó với nghề.

Giá trị của một sáng kiến phát huy di sản, vì thế, không chỉ được đánh giá qua những sản phẩm mới được tạo ra, mà còn ở khả năng duy trì hoạt động sản xuất, mở rộng cơ hội việc làm và tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng. Khi người làm nghề thực sự tham gia và hưởng lợi trong chuỗi giá trị sáng tạo, di sản mới có thêm những điều kiện thiết thực để được gìn giữ, trao truyền và tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.

Trao giải và triển lãm cuộc thi "Theo bước di sản cộng đồng 2026"

Tại sự kiện, Hội đồng Anh và TUVA Communication tổ chức Lễ trao giải và khai mạc triển lãm cuộc thi Theo bước di sản cộng đồng 2026, giới thiệu 9 thiết kế lấy cảm hứng từ ba vùng di sản: Sơn mài Hạ Thái, gốm Bát Tràng và nghề thủ công người Mông ở Chế Cu Nha.

Ba giải Nhất của cuộc thi thuộc về các tác phẩm: Nhất Tâm của Lương Minh Thư (bảng Gốm Bát Tràng), với bộ sản phẩm gốm có thể tháo ghép, biến đổi công năng; Sonmai Lamp của Đào Sơn Lâm (bảng Sơn mài Hạ Thái), với thiết kế đèn nghệ thuật sử dụng các tấm ốp sơn mài có thể thay thế linh hoạt; Nếp Ruộng của Hoàng Hải Triều (bảng Thủ công người Mông Chế Cu Nha), với mẫu ghế lấy cảm hứng từ ruộng bậc thang, kết hợp kỹ thuật dệt truyền thống.

Giải Bình chọn thuộc về Ghế đôn Hợp (Hoàng Phương Nga). Bên cạnh 4 sản phẩm đoạt giải, triển lãm còn giới thiệu 5 thiết kế: Ánh mài Hạ Thái (Nguyễn Khánh Linh), Giọt gốm (Đào Sơn Tùng), Sắc Mạch (Nguyễn Tấn Lộc), Lớp áo di sản (Nguyễn Thị Thùy Linh) và MONGEAR (Trần Thị Tố Uyên).

Theo bước di sản cộng đồng 2026 là sân chơi sáng tạo hưởng ứng Chương trình Phát triển thủ công đương đại trên nền tảng di sản làng nghề trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Chương trình nhằm kết nối người trẻ yêu văn hoá và sáng tạo, có đam mê với di sản, với nghệ nhân, làng nghề truyền thống nhằm phát triển những sản phẩm thủ công - thiết kế mang bản sắc văn hóa Việt Nam trong đời sống đương đại.

Cuộc thi do TUVA Communication tổ chức, dưới sự bảo trợ của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, với sự hỗ trợ từ Hội đồng Anh tại Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu & Phát huy Giá trị Di sản Văn hóa (CCH) và Craft Link.

Công Bắc

Cùng chuyên mục

Có thể bạn quan tâm

Đọc thêm