Biến di sản thành tài sản

Một thông tin đáng chú ý: vừa qua, Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng đã vượt qua quy trình tái thẩm định định kỳ của UNESCO để tiếp tục được công nhận là Công viên địa chất toàn cầu thêm 4 năm, sau khi được ghi danh năm 2018 và tái công nhận năm 2022.

Với một tỉnh còn nhiều khó khăn như Cao Bằng, bên cạnh niềm vui, sự ghi nhận này cũng mở ra một lộ trình phát triển rộng hơn, khi đặt trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

Cần nhắc lại, Nghị quyết số 80 đặt ra nhiệm vụ - giải pháp: "Nhận diện đầy đủ và khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa; lấy di sản văn hóa là trung tâm và tài nguyên văn hóa số là thế mạnh, hướng đến việc bảo tồn, phát huy, phát triển bền vững các giá trị văn hóa. Tạo điều kiện thuận lợi để người dân tham gia sản xuất, tiêu dùng, phản biện và chia sẻ lợi ích từ tài nguyên văn hóa".

Đồng thời, Nghị quyết cũng định hướng "biến di sản thành tài sản, hình thành mô hình "di sản dẫn dắt phát triển kinh tế" tại các khu di sản thế giới và một số đô thị di sản; phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường theo quan điểm bảo tồn di sản và phát triển bền vững của UNESCO".

Thực tế, khi được nhìn nhận như một quần thể di sản thống nhất, Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng có nhiều thuận lợi để thực hiện yêu cầu "nhận diện đầy đủ" tài nguyên văn hóa. Trên diện tích hơn 3.683 km², công viên lưu giữ lịch sử địa chất hơn 500 triệu năm, với trên 130 điểm di sản địa chất, cảnh quan đá vôi phong phú, hệ sinh thái đa dạng. Đây cũng là vùng đất có hơn 215 di tích được xếp hạng, gắn cùng không gian sinh sống của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số với các lễ hội truyền thống đặc sắc.

Từ nền tảng ấy, định hướng của Nghị quyết 80 đã mở ra một yêu cầu rõ ràng hơn đối với quần thể này: biến giá trị của danh hiệu UNESCO thành nguồn lực phù hợp cho phát triển địa phương và sinh kế cộng đồng.

Như chia sẻ tại nhiều hội thảo, trong quá trình phát triển, Công viên cần được tổ chức như một không gian di sản sống, nơi các giá trị địa chất, sinh thái, lịch sử, văn hóa được kết nối thành những sản phẩm có nội dung và cùng kể một câu chuyện chung về Cao Bằng. Và trong câu chuyện ấy, người dân phải có vai trò rõ rệt và chủ động trong việc gìn giữ di sản - cũng như phát triển sinh kế để hưởng lợi từ tài nguyên địa phương.

Đáng nói, trong đợt khảo sát tháng 6/2025 vừa qua, các chuyên gia của UNESCO cũng chỉ ra những việc mà quần thể này cần tiếp tục triển khai: chia sẻ lợi ích nhiều hơn với cộng đồng, nhất là các làng nghề; mở rộng hoạt động bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số; xây dựng kế hoạch thích ứng với biến đổi khí hậu khi lượng khách du lịch tăng nhanh trong tương lai. Những khuyến nghị này đều cho thấy vai trò nổi bật của cộng đồng trong việc tạo ra sức sống cho một quần thể công viên địa chất.

***

Thống kê gần đây cho thấy ngành du lịch Cao Bằng đã có những chuyển động tích cực. Giai đoạn 2021-2025, lượng khách đến tham quan du lịch tại địa phương này ước đạt 7,8 triệu lượt người, tăng trên 50%; tổng thu nhập từ khách du lịch đạt 5.500 tỷ đồng, tăng gấp 3 lần so với giai đoạn 2016-2020. Những kết quả ấy cho thấy định hướng "biến di sản thành tài sản" và mô hình "di sản dẫn dắt phát triển kinh tế" hoàn toàn phù hợp với hướng phát triển của Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng trong thời gian tới.

Tất nhiên, cũng cần nhìn rõ: nếu chỉ nhìn vào lượng khách và doanh thu, định hướng "biến di sản thành tài sản" có thể bị hiểu sai thành thương mại hóa cảnh quan, lễ hội và tài nguyên văn hóa. Ở đây, "tài sản" phải được nhìn rộng hơn, như một hệ giá trị được bảo tồn, tổ chức lại và chuyển hóa thành sinh kế lâu dài. Và, một mô hình kinh tế di sản đúng nghĩa phải được đánh giá cả bằng chất lượng trải nghiệm, mức độ lan tỏa lợi ích đến cộng đồng, khả năng bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc.

Khi sự tái công nhận từ UNESCO được nhìn như tiền đề cho một giai đoạn phát triển mới, khi tinh thần "nhận diện đầy đủ và khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa" được gắn với yêu cầu "biến di sản thành tài sản" theo Nghị quyết 80, Công viên địa chất toàn cầu Non nước Cao Bằng đang đứng trước cơ hội củng cố một hướng đi rõ ràng: phát triển dựa trên hành trình khai thác các giá trị văn hóa bản địa một cách khoa học và bền vững.