Khi những ngôi sao điện ảnh, đạo diễn và ê-kíp sản xuất bước lên sân khấu tại lễ trao giải Điện ảnh Viện Hàn lâm Anh (BAFTA), họ không chỉ nhận vinh dự cao quý mà còn được trao một vật phẩm biểu tượng: chiếc cúp mặt nạ đồng.
Chiếc cúp này nặng khoảng 3kg, lấp lánh dưới ánh đèn sân khấu và phản chiếu nụ cười hạnh phúc của người sở hữu. Không phải là vàng ròng như nhiều người lầm tưởng, mà là hợp kim đồng phosphor được đánh bóng đến mức sáng như gương.
Mỗi chiếc cúp không chỉ là phần thưởng mà còn là kết tinh của hàng trăm giờ lao động thủ công tỉ mỉ từ các nghệ nhân tại một xưởng đúc ở vùng Essex (Anh)
Mỗi chiếc cúp không chỉ là phần thưởng mà còn là kết tinh của hàng trăm giờ lao động thủ công tỉ mỉ từ các nghệ nhân tại một xưởng đúc ở vùng Essex (Anh).
Nguồn gốc và thiết kế biểu tượng của chiếc cúp
Chiếc cúp mặt nạ đồng BAFTA có lịch sử lâu đời, gắn liền với sự phát triển của điện ảnh và truyền hình Anh. Thiết kế được tạo ra vào năm 1955 bởi nữ điêu khắc gia người Mỹ Mitzi Cunliffe.
Lúc bấy giờ, bà được Hiệp hội Nhà sản xuất Truyền hình Anh (Guild of Television Producers) ủy thác thiết kế một vật phẩm trao giải mới. Mitzi Cunliffe, sinh năm 1918 tại New York, đã theo học nghệ thuật tại Đại học Columbia và các học viện ở Paris, Thụy Điển.
Bà chuyển đến Anh năm 1949 và sống ở Manchester, nơi bà sáng tạo trong một gara nhỏ được cải tạo thành xưởng. Bà nổi tiếng với các tác phẩm điêu khắc đá và mô-đun cho các công trình công cộng.
Nữ điêu khắc gia người Mỹ Mitzi Cunliffe. Ảnh: Internet
Cảm hứng cho chiếc cúp đến từ mặt nạ kịch tính hài-bi (tragicomic mask) trong nhà hát cổ điển Hy Lạp – biểu tượng của sự kết hợp giữa bi kịch và hài kịch. Tuy nhiên, Mitzi Cunliffe đã thêm lớp ý nghĩa sâu sắc hơn.
Mặt trước là hình mặt nạ truyền thống, nhưng mặt sau (phần rỗng) ẩn chứa các biểu tượng hiện đại: một biểu tượng nguyên tử bao quanh một mắt, tượng trưng cho công nghệ và khoa học, còn mắt kia được viền bởi hình màn hình truyền hình, đại diện cho sự liên kết giữa kịch nghệ và công nghệ hình ảnh.
Ban đầu, thiết kế có phần đế xoay để người xem có thể chiêm ngưỡng cả hai mặt. Chiếc cúp được đặt tên tạm thời là "Jason" theo tên con trai của Mitzi.
Đến năm 1958, Hiệp hội Nhà sản xuất Truyền hình sáp nhập với Viện Hàn lâm Điện ảnh Anh, hình thành Hội Điện ảnh và Truyền hình Anh (Society of Film and Television Arts). Năm 1976, tổ chức này chính thức đổi tên thành BAFTA và chuyển đến trụ sở vĩnh viễn tại Piccadilly, London.
Chiếc cúp mặt nạ đồng đầu tiên được trao bởi Công chúa Anne cho Charlie Chaplin, vinh danh ông là Thành viên Danh dự. Arnh: Internet
Chiếc cúp mặt nạ đồng đầu tiên được trao bởi Công chúa Anne cho Charlie Chaplin, vinh danh ông là Thành viên Danh dự.
Từ đó, thiết kế của Mitzi Cunliffe trở thành biểu tượng toàn cầu cho sự xuất sắc trong nghệ thuật điện ảnh, truyền hình và sau này là game. Mitzi qua đời năm 2006 tại Oxford, nhưng di sản của bà vẫn sống mãi qua hàng trăm chiếc cúp được trao mỗi năm.
Xưởng chế tác và đội ngũ nghệ nhân tài ba
Những chiếc cúp BAFTA được chế tác tại xưởng AATi Foundry (còn gọi là FSE Foundry), nằm ở Braintree, vùng Essex, cách London khoảng 80km về phía Đông Bắc.
Đây là một xưởng đúc truyền thống với lịch sử lâu đời, chuyên về kỹ thuật đúc cát. Mỗi năm, xưởng sản xuất khoảng 350 chiếc cúp cho tất cả các hạng mục của BAFTA, bao gồm điện ảnh, truyền hình, game và các giải khu vực.
Giám đốc xưởng, ông Hugh Bisset, là người trực tiếp giám sát quy trình. Ông thường nhấn mạnh rằng việc chế tác không chỉ là kỹ thuật mà còn là sự tôn trọng dành cho những nghệ sĩ tài năng.
Cúp BAFTA được chế tác tại xưởng AATi Foundry (còn gọi là FSE Foundry), nằm ở Braintree, vùng Essex, cách London khoảng 80km về phía Đông Bắc
Trước đây, các chiếc cúp được làm tại một xưởng ở West Drayton, London, nhưng hiện nay chuyển về Braintree để đáp ứng nhu cầu lớn hơn. Quy trình được thực hiện theo lô, mỗi lô khoảng 10-80 chiếc tùy theo mùa giải.
Thời gian hoàn thành một chiếc từ đầu đến cuối mất khoảng một tuần, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các đội ngũ: đội tạo mẫu, đội đúc cát, đội đổ kim loại, đội xử lý bề mặt và đội kiểm tra cuối cùng.
Quy trình chế tác chi tiết: Từ cát đến kiệt tác lấp lánh
Quy trình chế tác chiếc cúp BAFTA kết hợp giữa kỹ thuật thủ công truyền thống và công nghệ hiện đại, đảm bảo mỗi chiếc đều hoàn hảo và mang dấu ấn riêng.
Bước 1: Tạo mẫu
Đội ngũ tooling bắt đầu bằng việc tạo mẫu (pattern) – bản sao chính xác của mặt nạ. Trước kia, mẫu được khắc thủ công từ gỗ, nhưng nay thường sử dụng in 3D để tăng độ chính xác. Mẫu này là nền tảng cho toàn bộ quy trình, phải đảm bảo chi tiết tinh xảo đến từng đường nét trên khuôn mặt nạ.
Một công nhân lò nung đang rót kim loại nóng chảy như một phần của quy trình tạo ra mặt nạ BAFTA tại xưởng đúc FSE ở Braintree, Anh
Bước 2: Tạo khuôn cát
Mẫu được đưa đến đội molding. Họ sử dụng cát đặc biệt để tạo hai khuôn lõm: một cho mặt trước và một cho mặt sau của mặt nạ. Hai khuôn được ghép lại khít khao, tạo thành khoang rỗng bên trong. Kỹ thuật đúc cát (sand casting) là phương pháp cổ điển, đã tồn tại hàng trăm năm, nhưng đòi hỏi kinh nghiệm cao để tránh lỗi như bọt khí hay nứt vỡ.
Bước 3: Đổ kim loại nóng chảy
Hợp kim đồng phosphor được nung nóng đến 1.200 độ C trong lò. Nhiệt độ này khiến kim loại chảy lỏng như nước. Công nhân đổ kim loại vào khuôn cát một cách cẩn thận. Quá trình này diễn ra trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt để tránh ô nhiễm. Đồng phosphor được chọn vì màu sắc ấm áp và khả năng đánh bóng tuyệt vời khi hoàn thiện – chính Mitzi Cunliffe đã thử nghiệm nhiều loại hợp kim trước khi quyết định.
Công nhân đổ kim loại vào khuôn cát một cách cẩn thận
Bước 4: Làm nguội và tháo khuôn
Kim loại mất khoảng ba đến bốn giờ để nguội hoàn toàn. Khi tháo ra, chiếc cúp thô có bề mặt xám xịt, gồ ghề với các vết cát bám. Lúc này, nó trông chẳng giống chút nào với phiên bản lấp lánh cuối cùng.
Bước 5: Xử lý bề mặt
Đây là giai đoạn quan trọng nhất, chiếm phần lớn thời gian. Đội mài loại bỏ phần kim loại thừa, mài nhẵn các cạnh sắc. Sau đó là làm ren vít – cắt ren hoặc lắp ráp các bộ phận nếu cần. Cuối cùng là đánh bóng thủ công bằng máy và tay để đạt độ sáng gương.
Công đoạn mài loại bỏ phần kim loại thừa, mài nhẵn các cạnh sắc
Ông Hugh Bisset chia sẻ: "Mỗi chiếc cúp được kiểm tra cực kỳ kỹ lưỡng dưới ánh sáng mạnh để đảm bảo không còn bất kỳ vết bẩn nào".
Toàn bộ quy trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ năng cao. Một sai sót nhỏ ở bất kỳ bước nào cũng có thể làm hỏng toàn bộ lô hàng. Các nghệ nhân tại xưởng coi đây không chỉ là công việc mà là niềm tự hào, phản ánh sự tận tụy của chính những người thắng giải.
Những thách thức và giá trị vượt trội
Mỗi chiếc cúp nặng 3kg, đủ để người nhận phải "tập gym tay" khi cầm về, nhưng giá trị thực sự nằm ở "thời gian và tình yêu" mà nghệ nhân đổ vào. Ông Bisset từng nói: "Có rất nhiều kim loại trong đó, nhưng mỗi chiếc mặt nạ còn chứa đựng rất nhiều thời gian và tình cảm". So với các giải thưởng khác như Oscar (làm từ hợp kim britannium mạ vàng), cúp BAFTA nổi bật nhờ vẻ đẹp cổ điển và tính thủ công cao.
Mỗi năm, hàng trăm chiếc cúp được sản xuất cho các hạng mục đa dạng, từ phim điện ảnh đến game. Chúng không chỉ là vật phẩm mà còn là biểu tượng của ngành công nghiệp sáng tạo Anh Quốc, góp phần quảng bá văn hóa toàn cầu.
Những chiếc mặt nạ hoàn thiện cho giải Điện ảnh Viện Hàn lâm Anh được chế tác tại xưởng đúc FSE ở Braintree, Anh
Chiếc cúp mặt nạ đồng BAFTA không chỉ là phần thưởng cho tài năng mà còn là minh chứng cho nghệ thuật chế tác truyền thống trong thời đại số. Từ bàn tay Mitzi Cunliffe đến các nghệ nhân tại Braintree, mỗi chiếc cúp mang theo câu chuyện lịch sử và sự tận tụy. Khi người thắng giải nâng nó lên, họ không chỉ nắm giữ 3kg đồng, mà còn là di sản của hàng thập kỷ sáng tạo. Những chiếc cúp này sẽ tiếp tục tỏa sáng tại các lễ trao giải tương lai, nhắc nhở chúng ta rằng đằng sau vinh quang luôn là những nỗ lực thầm lặng và tinh tế.
