950 năm Quốc Tử Giám: Xây dựng nền văn hiến bằng thể chế trọng dụng nhân tài

Trải qua 950 năm kể từ khi thành lập, Văn Miếu - Quốc Tử Giám tại Hà Nội lưu giữ những dấu ấn quan trọng của nền văn hóa - giáo dục dân tộc, từ truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo đến tư tưởng trọng dụng nhân tài. Những giá trị này tiếp tục gợi mở yêu cầu đổi mới giáo dục, phát triển đội ngũ trí thức có năng lực và trách nhiệm với đất nước.

Dấu ấn về tư tưởng trọng hiền tài

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam: Quốc Tử Giám được thành lập năm 1076 dưới triều Lý, là trường đại học công lập đầu tiên của Việt Nam, đồng thời là trung tâm giáo dục cao cấp nhất dưới chế độ phong kiến. Quốc Tử Giám có vai trò quan trọng trong đào tạo đội ngũ trí thức, những người đỗ đạt cao để  tham gia vào hoạt động quản lý đất nước, giáo dục, văn hóa.

Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại sự kiện tháng 4 năm Bính Thìn 1076, vua Lý Nhân Tông cho chọn quan viên và những người biết chữ vào Quốc Tử Giám. Khâm định Việt sử thông giám cương mục cũng đề cập việc thành lập Quốc Tử Giám và tuyển chọn người có học vấn vào học. Trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê và Nguyễn, Quốc Tử Giám tiếp tục được duy trì, gắn với sự phát triển của nền giáo dục và khoa cử Việt Nam. Nhiều danh nhân có đóng góp cho nền học vấn và văn hóa dân tộc, trong đó có Chu Văn An, người giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám dưới triều Trần. 

Ông nổi tiếng là người có học vấn cao và có đông học trò, trong đó có Phạm Sư Mạnh và Lê Quát, những người sau này đỗ đạt cao, tham gia chính sự. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, nhiều học trò của ông đỗ đại khoa và được bổ nhiệm vào các vị trí trong triều đình. Chu Văn An còn được biết đến qua việc dâng Thất trảm sớ, đề nghị chém bảy nịnh thần. Hành động này thể hiện khí tiết và trách nhiệm của Chu Văn An trước những vấn đề của triều chính.

Phân tích về truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Xuân Vinh cho rằng những giá trị này được bồi đắp từ gia đình, chính sách giáo dục của các triều đại và những tấm gương danh nhân. Việc tuyển chọn, sử dụng người tài được thực hiện thông qua hệ thống khoa cử. Qua các thời kỳ, việc học và thi cử từng bước được mở rộng, tạo cơ hội cho những người có năng lực tham gia vào hoạt động của đất nước.

Tư tưởng đề cao hiền tài được thể hiện rõ trong bài ký trên tấm bia Tiến sĩ ghi danh những người đỗ khoa Nhâm Tuất năm 1442, do Thân Nhân Trung soạn. Tấm bia được dựng năm 1484, dưới triều vua Lê Thánh Tông. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Xuân Vinh, việc dựng bia vừa ghi danh người đỗ đạt, cổ vũ việc học, vừa nhắc nhở người thành đạt giữ gìn thanh liêm, danh tiết và phụng sự nhân dân. Những tấm bia còn có ý nghĩa răn dạy người làm quan, khuyến khích người có phẩm hạnh và là căn cứ để hậu thế nhìn nhận, đánh giá người đỗ đạt qua các thời kỳ. Hệ thống 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2010, Di sản tư liệu thế giới năm 2011 và được công nhận là Bảo vật quốc gia ngày 14/1/2015.

Truyền thống hiếu học ấy, theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Xuân Vinh hiện đang được tiếp nối qua các phong trào xây dựng xã hội học tập, học tập suốt đời và hoạt động khuyến học từ Trung ương đến các dòng họ, làng xã. Việc học sinh, sĩ tử đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám trước mỗi kỳ thi để tri ân tiền nhân cũng thể hiện sự tiếp nối truyền thống.

Thành tích của học sinh Việt Nam tại các kỳ thi Olympic quốc tế về Toán học, Vật lý, Tin học là một biểu hiện của tinh thần học tập, tiếp thu tri thức. Từ truyền thống trọng hiền tài, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Xuân Vinh cho rằng giáo dục cần đổi mới căn bản, toàn diện, chuyển từ cách học thiên về ứng thí, ghi nhớ sang phát triển năng lực sáng tạo và tư duy phản biện. Việc mở rộng học liệu, thư viện số cần được chú trọng để hỗ trợ người học chủ động tiếp cận tri thức. Cùng với đổi mới giáo dục, chính sách thu hút, đãi ngộ và trọng dụng nhân tài cần dựa trên năng lực và kết quả đóng góp thực chất. Môi trường làm việc cần minh bạch, công bằng, tạo điều kiện để người có năng lực phát huy sở trường, đề xuất và thực hiện các ý tưởng đổi mới. Đây cũng là những yếu tố góp phần hạn chế tình trạng chảy máu chất xám. Người trẻ cần chủ động học tập, tự rèn luyện, làm chủ công nghệ, có tư duy toàn cầu và gắn việc học với trách nhiệm phụng sự đất nước.

Từ di sản giáo dục đến trách nhiệm của đội ngũ trí thức

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Tung, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội: Di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy truyền thống coi trọng việc học, xem học tập là sự đầu tư cho tương lai và tinh thần hiếu học cởi mở, sẵn sàng tiếp thu tinh hoa tri thức của nhân loại. Trong lịch sử, người Việt đã tiếp thu tri thức từ bên ngoài, kể cả từ những quốc gia từng đô hộ hoặc là đối thủ của mình. Qua các thời kỳ Bắc thuộc và Pháp thuộc, người Việt vẫn học hỏi, tiếp nhận những tri thức phù hợp để làm giàu năng lực dân tộc, phục vụ sự nghiệp đấu tranh giành độc lập và phát triển đất nước. Mục đích của việc học không chỉ là thi cử, đỗ đạt, thăng quan hay làm giàu cho bản thân mà quan trọng hơn là mở mang trí tuệ, phát triển đất nước và phụng sự nhân dân. Những danh nhân như Nguyễn Trãi, Lê Quý Đôn, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh là những tấm gương thể hiện tinh thần đặt trách nhiệm với xã hội, đất nước lên trên lợi ích riêng. Truyền thống giáo dục Việt Nam cũng đề cao việc học gắn với thực tế, phê phán lối học sáo rỗng, nặng sách vở, xa rời cuộc sống.

Đề cập tư tưởng trọng dụng nhân tài, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Tung cho rằng tư tưởng này không chỉ thể hiện trong hệ thống khoa cử mà còn hiện diện trong đời sống văn hóa dân gian và các hoạt động cộng đồng. Những câu chuyện như Thánh Gióng, Sơn Tinh – Thủy Tinh, Lang Liêu cùng các hội thi ở làng xã cho thấy người Việt từ lâu đã đề cao tài năng, trí tuệ và sự khéo léo. Bên cạnh con đường khoa cử với các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình, cha ông còn biết phát hiện và trọng dụng người tài không qua khoa bảng. Năm 1428, sau khi đánh đuổi quân Minh, vua Lê Lợi ban chiếu cầu hiền, kêu gọi người tài trong khắp thôn cùng ngõ hẻm ra giúp nước. Đến thời hiện đại, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục thể hiện tư tưởng trọng dụng nhân tài qua bài viết “Tìm người tài đức”. Do đó, việc lựa chọn, sử dụng người tài cần căn cứ vào năng lực và phẩm chất thực tế, không nên quá coi trọng xuất thân hay trường lớp.

Từ những giá trị của di sản Quốc Tử Giám, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Tung nêu ba bài học đối với công cuộc phát triển đất nước hiện nay. Bài học thứ nhất là xây dựng nền văn hiến phải gắn với thể chế và đội ngũ nhân tài. Nền văn hiến cần có hệ thống các quy định, chuẩn mực về pháp luật, đạo đức và ứng xử được thể chế hóa. Cùng với đó là đội ngũ nhân tài sử dụng trí tuệ, năng lực để đóng góp vào sự phát triển của đất nước; nâng cao vị thế, trình độ phát triển của quốc gia.

Bài học thứ hai là khơi dậy tinh thần dấn thân của người trí thức. Người có năng lực, học vấn cần sử dụng tri thức để đóng góp cho đất nước; nếu chỉ có học vấn mà không phục vụ xã hội thì khó được lịch sử và cộng đồng ghi nhận. Trong điều kiện toàn cầu hóa, việc đào tạo nhân tài bằng nguồn lực quốc gia cần hướng tới mục tiêu phát triển đất nước, gắn với trách nhiệm đóng góp của người được đào tạo đối với quê hương.

Bài học thứ ba là gắn tri thức với thực tiễn, từ nửa sau thế kỷ XIX, nền học vấn nước ta chú trọng nhiều đến khoa học xã hội và nhân văn nhưng chưa quan tâm đúng mức đến khoa học – kỹ thuật, góp phần khiến đất nước tụt hậu. Từ bài học lịch sử này, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Tung cho rằng nghiên cứu khoa học hiện nay cần gắn với thực tiễn, trong đó khoa học xã hội và nhân văn cần tham gia tư vấn chính sách, giải quyết những vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển đất nước; đội ngũ trí thức cần được đánh giá không chỉ qua bằng cấp, học hàm, học vị mà quan trọng hơn là năng lực nghiên cứu và những đóng góp thiết thực cho xã hội, qua đó thể hiện trách nhiệm sử dụng tri thức để phục vụ nhân dân và phát triển đất nước.