Sau sắp xếp đơn vị hành chính, bài toán bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ cấp địa phương - đặc biệt là tri thức truyền thống và di sản phi vật thể - nổi lên với những thách thức mới.

Trả lời câu hỏi: "Sau sắp xếp đơn vị hành chính, việc xác định và bảo vệ tài sản trí tuệ cấp địa phương, đặc biệt là tri thức truyền thống, đang đặt ra những vấn đề mới nào đáng lưu ý?" - Thạc sĩ Nguyễn Lương Sỹ, Giảng viên Trường Đại học Luật – Đại học Huế, Đại học Waikato (New Zealand), hiện là nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Quản lý Singapore, cho rằng:

- Cả đất nước đang bước vào một giai đoạn chuyển mình chưa từng có, đặt ra rất nhiều vấn đề phải giải quyết, và các vấn đề liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ tất nhiên cũng không nằm ngoài guồng quay đó. Hệ thống pháp luật này ngoài việc bảo hộ tài sản trí tuệ của cá nhân, tổ chức, còn đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn và phát huy tri thức truyền thống, thành quả sáng tạo của cộng đồng. Chúng được thể hiện qua những đối tượng bảo hộ như quyền tác giả đối với tác phẩm văn học nghệ thuật dân gian, nhãn hiệu chứng nhận/tập thể hay chỉ dẫn địa lý dành cho sản vật địa phương. Đặc điểm chung của loại tài sản vô giá này là thường gắn liền với một không gian văn hóa cụ thể, vốn đã được định hình qua hàng trăm năm.

Hát bài chòi - Di sản văn hóa phi vật thể thế giới, được tổ chức hằng đêm ở Hội An để phục vụ du khách mùa cao điểm

Tuy nhiên, việc thực hiện đồng thời sáp nhập tỉnh thành và tổ chức bộ máy chính quyền địa phương hai cấp đã vô tình tạo nên những sự thay đổi đối với việc bảo hộ và khai thác tài sản trí tuệ địa phương. Một mặt, nhiều tên gọi sẽ không còn được ghi nhận chính thức trên địa giới hành chính. Còn với chiều ngược lại, có những tài sản trí tuệ vốn chỉ thuộc về một địa giới hành chính cũ, nay được mở rộng ra, kéo theo lo ngại về sự "pha loãng" danh tính. Thử hình dung, tỉnh Phú Yên nay về với tỉnh Đắk Lắk chẳng lẽ sẽ làm đổi tên món ăn trứ danh thành mắt cá ngừ cao nguyên, và Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên lại mở rộng đến tận đường bờ biển?!

Thực ra, sắp xếp đơn vị hành chính không đặt ra yêu cầu phải sửa đổi tức thời về luật sở hữu trí tuệ liên quan tới tài sản trí tuệ địa phương. Tuy nhiên, nếu không cẩn trọng và đề ra chiến lược bài bản nhằm quản lý và khai thác chúng, nhiều tri thức truyền thống sẽ có nguy cơ mai một dần theo thời gian khi danh tính bị xóa nhòa. 

 * Theo ông, việc thay đổi địa giới hành chính tác động ra sao đến quyền sở hữu, quyền khai thác và cơ chế bảo hộ đối với đặc sản địa phương, sản phẩm gắn với chỉ dẫn địa lý?

- Như đã nói ở trên, thay đổi này chưa đặt ra các thách thức trực tiếp đòi hỏi phải sửa đổi luật. Thay đổi địa giới hành chính trước mắt sẽ không ảnh hưởng đến hiệu lực bảo hộ và quy chế sử dụng của chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận hay nhãn hiệu tập thể mang tên địa danh.

Bởi lẽ, trong quy định từ trước đến nay, không có bất kỳ yêu cầu nào bắt buộc địa danh đăng ký phải trùng với tên gọi và địa giới hành chính. Chẳng hạn, hạt tiêu Quảng Trị được bảo hộ chỉ dẫn địa lý vẫn phải tiếp tục được trồng ở các khu vực cũ đã liệt kê trong quy chế. Mặt khác, nếu không quản lý chặt chẽ, người ta có thể trồng hạt tiêu ở địa phận Quảng Bình cũ, nay đã sáp nhập và gọi đó là hạt tiêu Quảng Trị (vẫn trung thực về địa giới hành chính). Tình trạng này kéo dài sẽ "giết chết" thương hiệu, làm mất đi các điều kiện để duy trì khả năng bảo hộ.

Trong tương lai, đặc sản mang tên địa danh cũ hoàn toàn có thể nộp đơn đăng ký bảo hộ một cách bình thường. Điều đó phù hợp với chuẩn mực của pháp luật quốc tế. Thậm chí, các địa phương còn phải tránh nhầm lẫn rằng tên gọi cần thay đổi cho phù hợp với địa giới mới. Như ví dụ về mắt cá ngừ Phú Yên, nếu đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý bằng tên gọi Đắk Lắk thì chắc chắn sẽ bị từ chối, bởi yếu tố lịch sử của tên gọi cũng hết sức quan trọng.

Chương trình “Tết Huế” 2020 nhằm tái hiện, giới thiệu, quảng bá một số hoạt động của người dân Huế đón Tết cổ truyền dân tộc, ẩm thực Huế và các đặc sản ngày Tết

Tuy vậy, không ít văn bằng bảo hộ phải tiến hành các thủ tục sửa đổi với Cục Sở hữu trí tuệ. Phần lớn tài sản trí tuệ của địa phương hiện nay, nhất là chỉ dẫn địa lý, đều có chủ đơn là cơ quan nhà nước. Như vậy, việc sáp nhập cấp tỉnh, cấp xã, và kết thúc hoạt động cấp huyện chắc chắn sẽ làm thay đổi về chủ đơn. Mặc dù theo tinh thần Nghị quyết 190/2025/QH15 của Quốc hội, thủ tục sửa đổi là chưa quá cấp bách, nhưng về dài hạn đây vẫn là điều bắt buộc. Phải hết sức cẩn trọng, bởi đôi lúc chủ đơn sẽ … quên, và bỏ lỡ thời gian gia hạn theo quy định, nhất là khi nhãn hiệu tập thể hoặc chứng nhận phải được gia hạn sau mỗi 10 năm.

Ở góc độ này, có lẽ Cục Sở hữu trí tuệ cũng nên có một rà soát nội bộ và thông báo cho các địa phương về tình trạng của văn bằng có chủ đơn là cơ quan nhà nước sau giai đoạn sắp xếp đơn vị hành chính. 

Ngoài việc sản xuất để đáp ứng nhu cầu thị trường dịp Tết cho người dân xứ Huế, làng nghề Thanh Tiên đã và đang chú trọng phát triển làng nghề theo hướng du lịch trải nghiệm, đây là động lực để giúp người dân Thanh Tiên bám trụ và phát triển nghề

* Trong thực tiễn, đã phát sinh tranh chấp hoặc khó khăn nào liên quan đến việc xác định chủ thể quyền đối với tri thức truyền thống, phong tục tập quán, di sản văn hóa phi vật thể sau khi đơn vị hành chính được sáp nhập hoặc chia tách không? Nếu có, những vướng mắc điển hình là gì?

- Cá nhân tôi chưa biết đến tình huống tranh chấp nào trực tiếp phát sinh từ hoạt động sáp nhập hoặc chia tách đơn vị hành chính ở Việt Nam cũng như trên thế giới. Tuy nhiên, những khó khăn do chồng lấn chủ thể quyền đối với tri thức truyền thống nói chung là không hề hiếm gặp. Đơn cử là trường hợp của sâm Ngọc Linh, có vùng trồng trải dài qua tỉnh Quảng Nam và Kon Tum (cũ). Tên gọi sâm Ngọc Linh đang được bảo hộ dưới dạng chỉ dẫn địa lý do UBND tỉnh Quảng Nam và tỉnh Kon Tum thống nhất quản lý. Sau sáp nhập, Quảng Nam trở thành Đà Nẵng, Kon Tum trở thành Quảng Ngãi, đòi hỏi các địa phương mới phải thảo luận để sửa đổi cơ chế quản lý cho phù hợp.

Theo Thạc sỹ Nguyễn Lương Sỹ, công cuộc sáp nhập hóa ra có thể mang đến một làn gió mát lành cho nghệ thuật truyền thống. Trong ảnh: Một buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ Quan họ Thị Cầu tại nhà chứa Quan họ Thị Cầu, tỉnh Bắc Ninh

Công cuộc sắp xếp đơn vị hành chính hóa ra có thể mang đến một làn gió mát lành cho nghệ thuật truyền thống. Đấy là chuyện về dân ca quan họ, ngày nay được biết đến với tên gọi quan họ Bắc Ninh. Vốn dĩ, xứ sở của quan họ là vùng Kinh Bắc, gồm cả Bắc Ninh và Bắc Giang. Sau khi hai tỉnh này được tách ra từ tỉnh Hà Bắc cũ, phần lớn các làng quan họ quần tụ ở Bắc Ninh nên mới hình thành tên gọi phổ biến như sau này. Hiển nhiên là các làng quan họ nằm trên đất Bắc Giang khó tránh được cảm giác "chạnh lòng". Nhưng nay, khi Bắc Giang đã chính thức về lại với Bắc Ninh, những tranh luận về nguồn cội của quan họ có lẽ không còn quá cần thiết nữa.

* Ông có khuyến nghị gì về chính sách và cơ chế phối hợp liên tỉnh/liên vùng giữa các địa phương và các cấp quản lý để bảo đảm quyền lợi, đồng thời thúc đẩy phát triển bền vững các giá trị văn hóa và tài sản trí tuệ sau sắp xếp đơn vị hành chính?

- Dưới góc độ quản lý nhà nước, sau khi hoạt động theo mô hình mới đi vào ổn định, tôi cho rằng việc thúc đẩy phát triển bền vững giá trị văn hóa và tài sản trí tuệ liên tỉnh/liên vùng sẽ trở nên thuận lợi hơn nhờ vào giảm bớt các đầu mối quản lý. Thử lấy ví dụ về một di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận là nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ. Đây là loại hình văn hóa tồn tại ở ít nhất ở 9 tỉnh thành từ Quảng Bình đến Khánh Hòa trước sáp nhập. Sau ngày 01/7/2025, số lượng tỉnh chỉ còn lại 7, nhưng khu vực quản lý lại mở rộng xuống Ninh Thuận và lên đến vùng Tây Nguyên. Như vậy, các địa phương sẽ phối hợp dễ dàng hơn, trong khi lại có nhiều không gian hơn để lan tỏa và phát huy văn hóa truyền thống.

Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên - Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Bây giờ cũng là thời điểm mà vai trò của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp phải được đẩy mạnh. Ở các nước phát triển, nhà nước chỉ đóng vai trò hành lang trong hoạt động bảo hộ tài sản trí tuệ tập thể. Chính các tổ chức xã hội - nghề nghiệp mới là chủ thể chính chủ động xác lập quyền. Chẳng hạn, nếu như chúng ta có một hiệp hội sâm Ngọc Linh đủ mạnh, câu chuyện đồng quản lý giữa UBND tỉnh Quảng Nam và Kon Tum, cũng như những phiền phức phải sửa đổi chủ đơn sau sáp nhập sẽ không diễn ra.

Để tránh tình trạng "lãng quên" địa danh sau sáp nhập, các cơ quan quản lý mới cũng cần có những sắp xếp phù hợp. Ngay trong nhân sự của cơ quan, nhất là trong hoạt động văn hóa, phải bố trí những người am hiểu sâu sắc về "địa bàn cũ" và "địa bàn mới". Từ đó, mỗi địa phương sẽ phải vẽ lại "bản đồ văn hóa" thể hiện rõ các tri thức truyền thống, sản vật, giá trị dân gian phù hợp với ranh giới địa bàn mới.

Việc gìn giữ, bảo tồn nét đẹp văn hóa, văn nghệ dân gian đặc trưng của dân tộc Lự ở Lai Châu (một trong 14 dân tộc rất ít người có số dân dưới 10 nghìn người) thông qua các điệu múa, điệu xòe, làn điệu dân ca, dân vũ gắn liền với đời sống sinh hoạt hàng ngày sẽ góp phần làm giàu thêm kho tàng văn hóa các dân tộc Việt Nam

* Cuối cùng, ông có thông điệp nào gửi tới các địa phương, cộng đồng và nhà quản lý về ý nghĩa của việc bảo vệ tài sản trí tuệ địa phương và tri thức truyền thống trong bối cảnh hội nhập, đổi mới và chuyển đổi số hiện nay?

- Có một câu nói được nhắc đến rất nhiều trong thời gian gần đây: "Vùng trời quê hương nào cũng là bầu trời Tổ quốc". Thật vậy, địa danh chỉ thay đổi trên giấy tờ hành chính, nhưng hồn cốt của mỗi vùng đất vẫn sẽ ở lại đó nghìn đời, miễn là chính người dân vẫn ghi tâm, lưu truyền qua từng thế hệ.

Quê tôi ở Huế có một làng Nam Phổ, vốn từ lâu chỉ còn là cách gọi lưu truyền trong dân gian, chứ không phải là địa giới hành chính. Mặc dù vậy, nó mang trong mình sức sống mãnh liệt với đặc sản bánh canh Nam Phổ còn nức tiếng đến hiện tại.

Tên gọi là một phần máu thịt của giá trị văn hóa địa phương, nó sẽ luôn ở đó đến khi nào vẫn còn có người nhớ về. Cuộc sắp xếp đơn vị hành chính hôm nay là một bước ngoặt lịch sử, không phải khép lại, mà chính là mở ra một tương lai rộng lớn hơn để lan tỏa cho tri thức truyền thống mãi bay xa.

Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc phỏng vấn!