Sau sắp xếp đơn vị hành chính, một trong những câu hỏi được đặt ra cho các địa phương là: "Đâu là "đặc sản" tiêu biểu để đại diện cho một không gian văn hóa mới, vừa giàu bản sắc vừa có sức cạnh tranh trên thị trường du lịch?

Muốn làm được, địa phương phải chuyển từ tư duy liệt kê di sản sang tư duy thiết kế sản phẩm, từ cảm tính tự hào sang kiến tạo thị trường, từ mỗi nơi một biểu tượng riêng sang kết nối hệ sinh thái cấu trúc xã hội. Những luận điểm dưới đây, do PGS-TS Dương Văn Sáu (nguyên Trưởng khoa Du lịch, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) đưa ra như là khung định hướng thực tiễn để "biến" bản sắc thành năng lực phát triển.

Trước hết, PGS-TS Dương Văn Sáu cho rằng: Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, các địa phương cần nghiên cứu, xây dựng lại các sản phẩm văn hóa du lịch đặc sắc, chất lượng, hiệu quả… đáp ứng yêu cầu và vị thế mới. Nhiệm vụ này quan trọng vì nó đặt các sản phẩm du lịch mang tư cách "đặc sản" của địa phương vào vị trí của một kết quả, không phải nhãn dán của một sản phẩm.

Theo PGS-TS Dương Văn Sáu, "đặc sản" không tự có mà được cấu tạo từ chuỗi hành động có phương pháp, biến những gì địa phương đang sở hữu thành sản phẩm có sức sống trên thị trường. Trong ảnh: Hồng treo gió được coi là một trong những loại mứt ngon nhất của vùng đất Đà Lạt

"Đặc sản" không tự có mà được cấu tạo từ chuỗi hành động có phương pháp, biến những gì địa phương đang sở hữu thành sản phẩm có sức sống trên thị trường. Điều này cũng mở đường cho cách tiếp cận dựa trên thiết kế trải nghiệm thay vì dừng ở việc liệt kê, tính đếm di sản.

Tiếp theo, phải xác lập tiêu chí cốt lõi của sự phát triển. Đấy là "ấn tượng của sự khác biệt".

Ông nhấn mạnh: "Kinh doanh du lịch là kinh doanh ấn tượng! Ấn tượng và sự khác biệt sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh! Tạo ra nền tảng để phát triển bền vững của mỗi địa phương. Lý thuyết khoa học của nội hàm này là "Biến giá trị thành giá cả" và "Biến giá trị thành giá trị gia tăng". Nghĩa là, từ những giá trị cốt lõi của địa phương, nghiên cứu, xúc tiến đầu tư, phát triển dịch vụ thích hợp, tạo ra các sản phẩm hàng hóa đưa vào thị trường để giá trị tạo ra giá cả, giá trị tạo nên giá trị gia tăng".

Chương trình "Áo dài kết nối du lịch và di sản Hà Nội lần thứ nhất - năm 2023"

Để có thể triển khai thành công, theo PGS-TS Dương Văn Sáu: "Cần nghiên cứu, xác định, đánh giá giá trị cốt lõi; Xúc tiến đầu tư, phát triển dịch vụ cốt lõi; Xây dựng sản phẩm cốt lõi; Đưa vào thị trường cốt lõi; Đem lại lợi ích cốt lõi. Khi "ấn tượng của sự khác biệt" được đặt đúng vị trí, chiến lược hành động sẽ rõ hơn: thiết kế cấu trúc, kiến tạo sản phẩm, định vị hình ảnh, tiếp xúc trải nghiệm, rồi mới đến truyền thông đại chúng và thương mại hóa thị trường. Mỗi mắt xích đều phải quy chiếu về tính khác biệt có thể cảm nhận được bằng các giác quan và có thể chứng minh bằng cứ liệu cụ thể".

Tháng 4/2023, nhóm hợp tác 8 tỉnh Tây Bắc mở rộng tổ chức Hội nghị xúc tiến, quảng bá du lịch tại Cần Thơ nhằm giới thiệu, kết nối du lịch giữa vùng Tây Bắc và các tỉnh, thành khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Trong ảnh: Sôi nổi "Tuần Du lịch văn hóa Tây Bắc năm 2023" tại Cần Thơ

Sau sáp nhập, thách thức lớn là thoát khỏi tình trạng "cộng gộp hình thức". Nếu chỉ ghép những điểm đến cũ vào một brochure (ấn phẩm quảng cáo) dày hơn, "đặc sản" sẽ loãng, câu chuyện chung sẽ mờ.

PGS-TS Dương Văn Sáu phân tích: Bản chất của hoạt động du lịch là quá trình kết nối: Kết nối không gian, kết nối thời gian, kết nối nhu cầu, kết nối dịch vụ, kết nối lợi ích. Bao trùm lên toàn bộ các kết nối này là kết nối văn hóa. Khi sáp nhập, không gian văn hóa các địa phương được mở rộng, do đó cần "định vị lại hệ thống" bằng việc kết nối các giá trị văn hóa vật thể trong không gian mới cùng các giá trị văn hóa phi vật thể. Bằng cách đó, các địa phương cần "tái cấu trúc hệ giá trị sinh thái" bằng những hệ thống mới có tính mở rộng và liên kết ở cấp độ cao hơn thay cho sự liên kết ở quy mô, mức độ nhỏ trước đây.

Vấn đề là, cần đưa ra hệ sinh thái mới trong không gian mới được phân tầng với các cấp độ phù hợp: Liên kết quốc gia, quốc tế - liên kết nội địa - liên kết nội vùng.

Nhiều địa phương phía Nam đã hình thành và tối ưu hóa các sản phẩm du lịch liên vùng nhằm phát huy sức hấp dẫn của du lịch địa phương và du lịch vùng

Điều phải tránh là: thứ nhất, tránh sự "cộng ghép hình học" các điểm đến cũ, các giá trị cũ; thứ hai, tránh việc xóa nhòa ranh giới, bản sắc văn hóa đặc trưng của các địa phương cụ thể (làng, xã). Phương châm phải là: giữ/khắc họa cái riêng bản sắc - kết nối các bản sắc để tạo ra một cấu trúc hệ thống mới, tạo ra không gian văn hóa, hệ sinh thái mới.

Nhìn từ góc độ chính sách, đây là lời nhắc về kiến trúc hệ sinh thái: kiến tạo "hành lang văn hóa" theo logic địa lý, kết nối di tích/di sản - lễ hội với làng nghề, ẩm thực với quá trình canh tác, kết nối cảnh quan không gian với ký ức cộng đồng, để chuỗi trải nghiệm của các đối tượng du khách liền mạch từ quá khứ đến hiện tại, từ tiểu vùng này sang không gian khác...

Theo PGS-TS Dương Văn Sáu, kết nối các bản sắc để tạo ra một cấu trúc hệ thống mới, tạo ra không gian văn hóa, hệ sinh thái mới...

Cũng trong bối cảnh sáp nhập tỉnh, tâm lý "tỉnh anh - tỉnh tôi" có thể kìm hãm quá trình định vị "đặc sản" chung. Vì vậy, theo PGS-TS Dương Văn Sáu, cần một khung lợi ích và nguyên tắc vận hành minh bạch: "Khung tiêu chí của các sản phẩm văn hóa du lịch với vị thế là các sản vật của các địa phương mới phải đạt được: tính khác biệt - tính hợp pháp/hợp lý - tính hiệu quả - tính khả thi - tính bền vững.

Để "hóa giải" cái anh - cái tôi, tạo sự phát triển bền vững thì mọi hành động của các cấp, các ngành, các bộ phận có liên quan phải hướng tới đạt được mục tiêu: "Đảm bảo hài hòa lợi ích hợp pháp của các bên liên quan trên cơ sở lợi ích quốc gia! Đó chính là "Lý thuyết đồng lợi" trong phát triển bền vững đối với các địa phương! Lựa chọn "đặc sản" vì thế phải dựa trên chuẩn mực kép: đại diện cho bản sắc, và tạo được sinh kế bền vững. Khi lợi ích được phân bổ minh bạch, sự đồng thuận sẽ cao hơn, quy tụ lợi ích dưới một "ngọn cờ", giảm xung đột ý nghĩa hình ảnh các biểu tượng riêng lẻ và tránh cuộc đua "mỗi nơi một logo".

Du khách nước ngoài thi gói bánh chưng Việt Nam

Một câu hỏi thực tế là: Làm thế nào biến ẩm thực và nghề thủ công truyền thống thành "đặc sản trải nghiệm", thay vì thứ lưu niệm thiếu linh hồn? Câu trả lời, theo PGS-TS Dương Văn Sáu là điều tiết quá trình vận hành theo các nguyên tắc sau: "Thứ nhất, cần trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải, phổ cập. Thứ hai, cần đồng bộ, liên hoàn. Thứ ba, tạo ấn tượng và sự khác biệt. Thứ tư, phù hợp với sức chứa điểm đến, đảm bảo sức chịu tải du lịch. Thứ năm, đáp ứng nhu cầu đồng thời định hướng và tạo ra nhu cầu mới cho các đối tượng du khách khác nhau. Và một nguyên lý mềm nhưng đóng vai trò quyết định: "Phối hợp chặt chẽ trong hành động, cân đối hài hòa lợi ích các bên liên quan, chia sẻ khó khăn, rủi ro (nếu có) kịp thời.

Trên nền tảng đó, phát triển các "đặc sản văn hóa"' của địa phương trở thành các sản phẩm văn hóa du lịch đặc trưng thông qua phát triển các dịch vụ tại chỗ phù hợp và cung ứng các sản phẩm hàng hóa văn hóa truyền thống hiệu quả. Để khai thác, phát huy lợi thế địa phương, dễ thấy, mạch tư duy này không khuyến khích "phổ cập hóa" mọi làng nghề thành điểm đến, mà chọn điểm trụ có khả năng thu hút và kết nối mạnh, rồi thiết kế chuỗi dịch vụ phù hợp đi kèm để kéo dài thời gian tham quan, lưu trú từ đó tăng chi tiêu của khách.

Ở phương diện truyền thông, sau sáp nhập không thể chỉ đổi slogan hay logo. "Cần đặc biệt quan tâm, đẩy mạnh truyền thông điểm đến với hình thái mới, nội dung mới, cấp độ mới với tiêu chí cốt lõi "truyền thông đi cùng tri thức". Thông điệp này nhấn mạnh nội hàm thể hiện sự "có học" trong quảng bá: mọi câu chuyện truyền thông phải bám vào các dữ liệu văn hóa - lịch sử, bám vào ký ức cộng đồng, bám vào những chuẩn mực đã được thời gian thẩm định; hình ảnh truyền thông phải tôn trọng sự thật văn hóa, tránh dàn dựng hoặc cổ phong hóa cực đoan. Truyền thông đi cùng tri thức cũng là cách nâng giá trị sẵn có thành lợi thế cạnh tranh lâu dài, vì nó tạo ra niềm tin và năng lực tự hào có căn cứ cho chủ nhân những vùng đất là cộng đồng cư dân địa phương.

Thước đo thành công, theo PGS-TS Dương Văn Sáu cần ngắn gọn mà bao quát. "Thước đo vẫn là số lượng khách - kết quả doanh thu - chỉ số bảo vệ môi trường địa phương, điểm đến. 3 chiều kích này định hình một "tam giác mục tiêu" cân bằng giữa tăng trưởng và bền vững. Ở thực thi, có thể chuyển hóa thành các chỉ số vận hành như tỷ lệ khách quay lại, doanh thu trên mỗi lượt khách, chỉ số hài lòng của cư dân và du khách... đó là những dấu ấn sinh thái của hoạt động du lịch. Nhưng điều quan trọng là không để một chỉ số che mờ hai chỉ số còn lại: tăng số lượng khách mà phá vỡ sức chịu tải là tự bào mòn tương lai.