Sắp xếp đơn vị hành chính - từ chia tách, hợp nhất các tỉnh, huyện, xã - không chỉ là câu chuyện của những đường ranh giới trên bản đồ hành chính các địa phương, mà còn là phép thử đối với sức sống của văn hóa, bản sắc vùng miền.

Mỗi lần thay đổi địa giới hành chính là mỗi lần cộng đồng phải thích nghi, dung hòa giữa cái cũ và cái mới, giữa truyền thống và hiện đại. Đặc biệt, trong bối cảnh cải cách hành chính quy mô lớn hiện nay, câu chuyện thay đổi địa giới các đơn vị hành chính lại đặt ra những vấn đề nóng bỏng về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc, về tâm lý cộng đồng, về nguồn lực phát triển và vai trò của từng chủ thể trong hệ thống chính trị - xã hội.

Lịch sử Việt Nam đã chứng minh, dù địa giới hành chính có thay đổi, thì thôn, làng vẫn là nền tảng bất biến của xã hội Việt Nam. Theo TS Trần Hữu Sơn (Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Văn hóa và Du lịch), một chuyên gia văn hóa uy tín vừa được Chính phủ Cộng hòa Pháp trao tặng Huân chương Hiệp sĩ Cành cọ Hàn lâm: "Suốt mấy nghìn năm, thôn làng vẫn là hạt nhân cơ bản của xã hội Việt Nam… Phong tục người Việt Nam hoặc nhìn rộng ra bản sắc văn hóa Việt Nam vẫn sống mãi ở thôn làng. Chính trong không gian làng xã, các giá trị truyền thống như tình làng nghĩa xóm, lễ hội, phong tục tập quán, tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian… được bảo tồn, phát huy và truyền lại cho các thế hệ sau".

Ngược dòng lịch sử về những thế kỷ trước, TS Trần Hữu Sơn phân tích thêm, không phải ngẫu nhiên mà các chính quyền phương Bắc, dù áp đặt bộ máy cai trị, vẫn không thể đồng hóa được người Việt Nam. "Người Việt Nam vẫn là người Việt Nam. Kẻ cai trị phương Bắc xây dựng bộ máy quận, huyện để dễ bề quản lý nước ta nhưng bộ máy đó vẫn chông chênh. Bởi lẽ suốt mấy nghìn năm thôn làng vẫn là hạt nhân cơ bản của xã hội Việt Nam" - TS Trần Hữu Sơn nhấn mạnh - "Chính kết cấu làng xã, với tính tự trị, cộng đồng cao, đã trở thành "pháo đài" bất khả xâm phạm, bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trước mọi sóng gió lịch sử".

Sáp nhập các đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã không chỉ là bài toán tổ chức bộ máy mà còn mở ra không gian mới, nguồn lực mới cho phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa. Khi các địa phương hợp nhất, không gian văn hóa không còn bị bó hẹp trong ranh giới hành chính cũ. Những vùng đất từng bị chia cắt bởi các quyết định hành chính nay có thể nối liền, tạo thành các tiểu vùng văn hóa liên hoàn, bổ sung cho nhau về tài nguyên, di sản, sản phẩm du lịch và cả nguồn lực con người.

Theo TS Trần Hữu Sơn, địa bàn mở rộng, không gian văn hóa cũng mở rộng, các tiểu vùng văn hóa được liên kết thành liên vùng đầy tiềm năng và thế mạnh. Trong ảnh: Lễ hội giã bánh dày ở vùng cao Mù Cang Chải (Yên Bái cũ, nay là Lào Cai)

TS Trần Hữu Sơn dẫn chứng: "Điển hình như Phú Thọ, sau sáp nhập, không gian văn hóa Đất Tổ - Đền Hùng được mở rộng, kết nối với vùng văn hóa Mường, đưa người Mường Thanh Sơn, Thanh Thủy về gần hơn với trung tâm Mường Hòa Bình. Hay như Lào Cai, sau hơn 30 năm tách ra, nay du lịch sông Hồng đã nối một dải từ biên cương về Yên Bái cũ, kết nối các trung tâm du lịch nổi tiếng như Sa Pa, Bắc Hà với Mường Lò, Mù Cang Chải. Địa bàn mở rộng, không gian văn hóa cũng mở rộng, các tiểu vùng văn hóa được liên kết thành liên vùng đầy tiềm năng và thế mạnh".

Không chỉ dừng lại ở phát triển du lịch, theo TS Trần Hữu Sơn, sáp nhập còn tạo điều kiện để các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể được bảo tồn, phát huy trong một không gian rộng lớn hơn. Các lễ hội, phong tục, tập quán, làn điệu dân ca, trò chơi dân gian… vốn từng bị giới hạn trong phạm vi một huyện, một xã, nay có cơ hội lan tỏa, giao thoa, làm giàu cho nhau. Sự đa dạng tộc người trong một đơn vị hành chính mới cũng là nguồn lực quý giá để xây dựng các sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc, mang tính cạnh tranh cao trên thị trường trong nước và quốc tế.

"Không gian rộng lớn, nguồn lực vật chất và nhân lực được tăng cường, các thiết chế văn hóa - thể thao - du lịch có điều kiện phát triển mạnh mẽ hơn. Các di sản văn hóa cơ sở không chỉ có số lượng tăng lên mà cái hồn cốt của văn hóa cũng lan tỏa, được bảo tồn và phát huy trong môi trường mới. Quá trình giao lưu văn hóa giữa các cộng đồng, các tộc người cùng phát triển song song với bảo tồn di sản, tạo nên sức sống mới cho không gian văn hóa hợp nhất" - ông Sơn nói.

Tuy nhiên, cũng theo Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Văn hóa và Du lịch, bên cạnh những cơ hội rộng mở, ngành văn hóa cũng phải đối mặt với không ít thách thức. Thách thức đầu tiên và lớn nhất chính là tâm lý cục bộ, ranh giới "tỉnh anh, tỉnh tôi" ăn sâu trong tiềm thức của cả cán bộ lẫn người dân. Tâm lý này không chỉ dừng lại ở những cuộc họp, những bữa liên hoan, mà có khi còn cả trong các hoạt động văn hóa, thể thao, lễ hội.

Cội nguồn của tâm lý cục bộ này xuất phát từ truyền thống làng xã, với tính tự trị cao, sự gắn bó cộng đồng chặt chẽ, từng là "pháo đài" bảo vệ bản sắc dân tộc trước mọi biến động lịch sử. Nhưng cũng chính từ đó, tâm lý "ao làng", "tâm lý tiểu nông", sự khép kín, cục bộ địa phương đã hình thành, ăn sâu vào tiềm thức của nhiều thế hệ. Tâm lý này, theo ông Sơn, một mặt giúp cộng đồng gắn kết, bảo vệ lẫn nhau, nhưng mặt khác lại là rào cản lớn cho sự phát triển, hội nhập, đổi mới.

Lễ hội nhảy lửa truyền thống của người Dao đỏ ở Lào Cai là nét sinh hoạt văn hóa tinh thần phong phú và độc đáo của đồng bào Dao đỏ, vừa có ý nghĩa giáo dục lòng can đảm, dám đương đầu với khó khăn, thử thách của con người, vừa chứa đựng niềm tin, hướng cộng đồng tới cái thiện và những việc làm tốt

Một thách thức khác không kém phần quan trọng là vấn đề quản lý, tổ chức các hoạt động văn hóa - thể thao - du lịch trên địa bàn rộng lớn, dân cư đông, đa dạng tộc người. Khi không gian văn hóa được mở rộng, các giá trị văn hóa có cơ hội lan tỏa, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu mới về phương thức quản lý, tổ chức sự kiện, bảo tồn di sản. Vai trò của công nghệ thông tin, văn hóa mạng ngày càng lớn, đòi hỏi ngành văn hóa phải đổi mới tư duy, ứng dụng công nghệ vào mọi mặt hoạt động, từ quảng bá, truyền thông đến tổ chức sự kiện, quản lý di sản.

"Đặc biệt, nhận thức về vai trò của văn hóa ở một số cán bộ, người dân vẫn còn hạn chế, dẫn đến sự đầu tư chưa tương xứng. Ở nhiều nơi, các phòng ban về Văn hóa cơ sở, các Sở Văn hóa - Thể thao - Du lịch vẫn phải "chạy" đến các cơ quan chính quyền, nói mãi với ngành tài chính mới có kinh phí để hoạt động. Thậm chí, quan niệm "xin - cho" trong cấp phát ngân sách vẫn còn tồn tại, làm giảm hiệu quả của các chương trình, dự án văn hóa" - ông Sơn thẳng thắn.

Lễ hội Vật truyền thống làng Mai Động - nét đẹp trong lễ hội dân gian Việt Nam

Một điểm mới, sắc sảo từ TS Trần Hữu Sơn là cảnh báo về sự nhầm lẫn giữa số lượng "người mang thành phần dân tộc" với sự tồn tại thực sự của một cộng đồng tộc người tại địa phương. "Một tỉnh có thể tự hào có 40-50 dân tộc, nhưng thực chất nhiều dân tộc chỉ có vài cá nhân, không có cộng đồng, không còn tiếng mẹ đẻ, không còn sinh hoạt văn hóa riêng. Chỉ khi một nhóm người sống thành cộng đồng (làng, bản, tổ dân phố), có sinh hoạt văn hóa, ngôn ngữ, phong tục riêng thì mới thực sự là một tộc người tại địa phương đó. Đây là lưu ý quan trọng khi hoạch định chính sách văn hóa ở các địa phương, tránh chạy theo "thành tích" về số lượng dân tộc mà bỏ qua thực chất bảo tồn, phát huy giá trị cộng đồng" - TS Trần Hữu Sơn nhấn mạnh.

Nếu như sáp nhập địa giới hành chính mở ra không gian và nguồn lực mới, thì thách thức lớn nhất lại nằm ở cách tổ chức, quản trị và phát huy sức mạnh cộng đồng.

Bởi, đội ngũ cán bộ văn hóa xã, thiết chế văn hóa - thể thao - du lịch, cũng như việc bảo vệ giá trị các đô thị đặc thù, là những yếu tố quyết định thành bại của mọi chủ trương cải cách.

Cải cách hành chính ở Việt Nam hiện nay tập trung vào mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhằm mục tiêu tinh gọn bộ máy, đưa dịch vụ hành chính gần dân hơn, đã đặt ra yêu cầu mới về đội ngũ cán bộ văn hóa xã.

Với kinh nghiệm của một người từng nhiều năm làm lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, rồi làm Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, TS Trần Hữu Sơn (Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Văn hóa và Du lịch) đưa ra đề xuất: Cần tăng mạnh số lượng cán bộ văn hóa xã, nhất là cán bộ nghiệp vụ, chuyên môn (văn nghệ, thể thao, du lịch), có thể điều động từ cấp huyện xuống xã. Nên mạnh dạn tổ chức các đơn vị sự nghiệp văn hóa tự hạch toán, ký hợp đồng dịch vụ với xã, đảm nhận các nhiệm vụ xây dựng phong trào, tổ chức sự kiện, phát triển du lịch cộng đồng. Đặc biệt, cần mở nhiều lớp tập huấn, đào tạo thực tiễn cho cán bộ xã, cộng tác viên thôn bản, giúp họ đủ tự tin, kiến thức để xây dựng mô hình phù hợp.

"Trong bất kỳ mô hình quản lý nào, cấp xã luôn là nơi gần dân nhất, trực tiếp tổ chức, triển khai các hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch, bảo tồn di sản, xây dựng đời sống mới ở khu dân cư" - TS Trần Hữu Sơn nói - "Đội ngũ cán bộ văn hóa xã vì thế chính là "xương sống" của đời sống văn hóa cơ sở. Họ không chỉ là người truyền lửa, kết nối cộng đồng, mà còn là cầu nối giữa chính sách của Đảng, Nhà nước với thực tiễn đời sống nhân dân".

Tuy nhiên, thực tế nhiều năm gần đây, theo tìm hiểu của ông Sơn, đội ngũ này còn nhiều bất cập cả về số lượng lẫn chất lượng. Ở nhiều xã, nhất là vùng sâu, vùng xa, cán bộ văn hóa thường kiêm nhiệm nhiều việc, thiếu chuyên môn sâu, thiếu kỹ năng tổ chức, sáng tạo các hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch. Nhiều xã không có cán bộ biết xây dựng đội văn nghệ, biên tập chương trình nghệ thuật, hướng dẫn tổ chức giải thể thao, xây dựng mô hình du lịch cộng đồng.

Vì thế, theo ông, "Cần tăng cường một số cán bộ cấp huyện có trình độ quản lý, trình độ chuyên môn xuống trực tiếp làm cán bộ văn hóa xã. Cơ cấu đội ngũ cán bộ văn hóa xã nên tăng gấp vài ba lần so với hiện nay. Đây là nhu cầu thực tế nhưng rất tiếc nhiều vị lãnh đạo cấp xã (cũng như cấp huyện trước đây) thường coi nhẹ văn hóa nên bố trí cán bộ rất ít".

Một trong những giải pháp căn cơ để nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ văn hóa xã, theo TS Trần Hữu Sơn là tăng cường đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn chuyên môn, kỹ năng tổ chức hoạt động. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý, tổ chức hoạt động văn hóa là xu thế tất yếu. Đội ngũ cán bộ văn hóa xã cần được trang bị kỹ năng sử dụng công nghệ, truyền thông số, tổ chức các sự kiện trực tuyến, quảng bá di sản, sản phẩm văn hóa trên nền tảng số.

Theo TS Trần Hữu Sơn, khi cầm tay nhau múa xòe trong bản nhạc “Hoàng Liên Sơn yêu thương" thì tâm lý “tỉnh anh, tỉnh tôi” sẽ bị xóa nhòa. Văn hóa, thể thao, du lịch sẽ là làn gió mới thổi bay tâm lý này. Trong ảnh: Các hoạt động trong khuôn khổ Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò 2023

Bên cạnh yếu tố con người, việc tổ chức các thiết chế văn hóa - thể thao - du lịch cũng là vấn đề then chốt. TS Trần Hữu Sơn lưu ý rằng, không nên máy móc dồn hết các đơn vị sự nghiệp về tỉnh lỵ mới, xem nhẹ cơ sở vật chất ở địa phương cũ. Cần phân biệt rõ giữa cơ quan quản lý nhà nước (có thể sáp nhập đầu mối) và các đơn vị sự nghiệp công ích (phục vụ dân, cung cấp dịch vụ). Các thiết chế như bảo tàng, nhà văn hóa, thư viện, nhà thi đấu… nên giữ nguyên ở vị trí cũ, phục vụ tốt nhất cho người dân từng vùng, từng địa phương. Có thể quy hoạch lại chức năng: một bảo tàng tỉnh, các bảo tàng vùng đi sâu vào đặc thù từng địa phương cũ. Đặc biệt, ở vùng du lịch phát triển, các thiết chế này cần vận hành theo cơ chế dịch vụ công, tiến tới thị trường, lấy khách du lịch làm đối tượng phục vụ.

TS Trần Hữu Sơn cho rằng: Mọi chủ trương, chính sách, mọi nguồn lực, không gian, cán bộ… đều phải lấy thôn, làng làm trung tâm, làm điểm tựa để phát triển bền vững. Trong ảnh: Lễ hội Nàng Han ở tỉnh Lai Châu năm 2023

Bên cạnh đó, để khắc phục tâm lý "tỉnh anh, tỉnh tôi", không thể chỉ trông chờ vào các mệnh lệnh hành chính, mà cần có những giải pháp văn hóa, những hoạt động thực chất, lâu dài. Ông đề xuất: "Trước mắt các cơ quan, các địa phương mới sáp nhập hãy đẩy mạnh hoạt động văn hóa, thể thao làm liều thuốc chữa tâm lý "ao làng". Khi cầm tay nhau múa xòe trong bản nhạc Hoàng Liên Sơn yêu thương thì tâm lý tỉnh anh, tỉnh tôi sẽ bị xóa nhòa. Văn hóa, thể thao, du lịch sẽ là làn gió mới thổi bay tâm lý "tỉnh anh, tỉnh tôi".

Các hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch chung, các lễ hội, liên hoan, giải đấu thể thao, các chương trình nghệ thuật, các ngày lễ hội chung của toàn tỉnh… là những dịp để cộng đồng các vùng, các dân tộc giao lưu, gắn kết, hiểu và tôn trọng lẫn nhau. Đặc biệt, khi lãnh đạo các cấp, các ngành cùng tham gia, cùng nêu gương, cùng hòa mình vào các hoạt động chung, thì sức lan tỏa, hiệu quả sẽ càng lớn.

Cuối cùng, TS Trần Hữu Sơn nhấn mạnh: "Mọi chủ trương, chính sách, mọi nguồn lực, không gian, cán bộ… đều phải lấy thôn, làng làm trung tâm, làm điểm tựa để phát triển bền vững. Đội ngũ cán bộ văn hóa xã chính là người giữ lửa, truyền lửa, kết nối quá khứ với hiện tại, truyền thống với hiện đại, tạo nên sức sống bền bỉ cho văn hóa Việt Nam. Chỉ khi vượt qua được rào cản tâm lý cục bộ, phát huy vai trò cộng đồng, đổi mới quản lý, đầu tư đúng mức cho văn hóa, thì sáp nhập địa giới hành chính mới thực sự trở thành cú hích cho sự phát triển mạnh mẽ, bền vững của văn hóa Việt Nam trong thời đại mới".