Trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính, các địa phương có sự thay đổi về địa giới, được mở rộng, hoặc sáp nhập, câu hỏi về việc văn hóa địa phương sẽ vận động như thế nào và mỗi địa phương (mới) cần "định vị" lại văn hóa của chính mình ra sao đang trở thành mối quan tâm của cả cộng đồng và giới nghiên cứu.

Nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Tiến - người có nhiều năm gắn bó với mảnh đất Hà Nội và từng trực tiếp chứng kiến quá trình sáp nhập Hà Tây - đã có những chia sẻ thẳng thắn, sâu sắc về việc "định vị" bản sắc văn hóa địa phương.

Trả lời câu hỏi của Thể thao và Văn hóa (TTXVN), "định vị văn hoá" nên được hiểu như thế nào trong bối cảnh các địa phương vừa trải qua công cuộc sắp xếp đơn vị hành chính, nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Tiến nói:

- Để trả lời câu hỏi này trước hết làm rõ khái niệm "Định vị văn hóa" (cultural positioning). "Định vị văn hóa" là xác định bản sắc văn hóa của một cá nhân, nhóm, tổ chức lớn hơn là một dân tộc, quốc gia. Để "định vị văn hóa" người ta phải thông qua một "bộ công cụ" gồm: pháp luật, tôn giáo, tín ngưỡng, nghệ thuật, phong tục, tập quán, ngôn ngữ, ẩm thực… "Định vị văn hóa" chỉ là phương tiện không phải là  mục đích, vì thế nó không bị ảnh hưởng khi thay đổi địa giới hành chính.

* Ông đánh giá ra sao về việc kết hợp các biểu tượng văn hóa đặc trưng (như một cách liên tưởng vui vui về việc kết hợp bánh đậu xanh và hoa phượng đỏ để tạo nên đặc trưng của một "Hải Phòng mới")? Việc này có thực sự tạo ra một bản sắc mới hay chỉ là sự cộng gộp hình thức?

- Biểu tượng văn hóa (cultural symbol) có thể là vật thể hoặc hình ảnh, cũng có thể là khái niệm có tính trừu tượng. Việc kết hợp giữa các biểu tượng văn hóa khác nhau có thể tương thích, hoặc không là điều bình thường, tuy nhiên nó không gây ra xung đột như khi kết hợp các ý thức hệ khác nhau.

Lâu nay ta vẫn thường nghe câu quen thuộc, hoa phượng là biểu tượng (symbol) của Hải Phòng hay bánh đậu xanh là biểu tượng của Hải Dương, nhãn lồng và gà Đông Tảo là biểu tượng của Hưng Yên nhưng chỉ là biểu tượng cho một địa danh, hoàn toàn không phải biểu tượng văn hóa.

Việc kết hợp biểu tượng văn hóa đặc trưng giữa hai địa phương về hình thức là cộng gộp, song cộng gộp cũng không gây ra hậu quả tiêu cực, ngược lại nó làm phong phú thêm văn hóa của đơn vị hành chính mới. "Định vị văn hóa" để tìm ra bản sắc văn hóa mới sau khi sáp nhập các tỉnh thành là trách nhiệm của các nhà nghiên cứu văn hóa, chúng ta hãy chờ xem bản sắc của địa phương mới là gì?!

Làng nghề Đúc đồng truyền thống Ngũ Xã (phường Trúc Bạch, quận Ba Đình) được hình thành từ thế kỷ XVII, được coi là một trong bốn nghề tinh hoa bậc nhất của Kinh thành Thăng Long - Hà Nội xưa

* Từ góc nhìn lý luận, việc "sáp nhập" các đặc trưng văn hóa của nhiều vùng khác nhau có thể dẫn đến những hệ quả gì về mặt bản sắc? Có nguy cơ "hòa tan" hay "lai ghép" không mong muốn không, thưa ông?

- Việc sáp nhập nhiều xã thành một xã, hai hay ba tỉnh thành một tỉnh, thành phố thực chất mang tính hành chính, tức là trên giấy tờ, không có việc chuyển dân từ vùng này đến vùng kia do vậy cơ bản vẫn là "Trống làng nào làng nấy đánh/Thánh làng nào làng nấy thờ", nên không lo hòa tan hay lai ghép.

Làng nghề Đúc đồng truyền thống Ngũ Xã (phường Trúc Bạch, quận Ba Đình) được hình thành từ thế kỷ XVII, được coi là một trong bốn nghề tinh hoa bậc nhất của Kinh thành Thăng Long - Hà Nội xưa

* Ông có thể chia sẻ cảm nhận và quan sát của mình về quá trình "định vị văn hóa" sau khi Hà Tây sáp nhập vào Hà Nội? Những giá trị nào được giữ lại, những gì có nguy cơ mai một?

- Việc sáp nhập toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh (tỉnh Vĩnh Phúc) và bốn xã của tỉnh Hòa Bình vào Hà Nội đến nay đã được 17 năm. Từ đó đến nay Hà Nội bốn vùng văn hóa: Văn hóa Mường-Dao, văn hóa xứ Đoài, văn hóa kinh kỳ và văn hóa làng nghề vẫn cùng tồn tại. Vào mùa Xuân vẫn nghe tiếng cồng chiêng của đồng bào Mường, đồng bào người Dao vẫn ăn tết nhảy, ở xứ Đoài vẫn lưu giữ lễ hội Đức Thánh Tản, văn hóa kinh kỳ vẫn gìn giữ đi chơi đêm giao thừa, thi hoa Thủy Tiên, tục xin chữ đầu năm, văn hóa làng nghề vẫn diễn ra lễ hội tưởng nhớ công đức tổ nghề... Cùng với việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, Hà Nội định vị lại trong toàn thành phố xây dựng người Hà Nội văn minh thanh lịch.

Xin chữ đầu năm là truyền thống, nét văn hóa lâu đời của dân tộc

* Theo ông, yếu tố nào quyết định thành công trong việc "định vị" lại bản sắc văn hóa của một địa phương sau sáp nhập? Vai trò của cộng đồng, chính quyền và truyền thông ra sao?

- Như nói ở trên, định vị văn hóa là phương tiện, không phải là mục đích. Văn hóa sinh ra năng lượng vì thế văn hóa được coi là động lực cho phát triển, việc định vị văn hóa một địa phương sau sáp nhập cũng là cần làm, nên làm để gìn giữ và tôn vinh các giá trị truyền thống đồng thời hình thành các giá trị văn hóa mới, văn hóa 4.0.

Cộng đồng có vai trò vô cùng quan trọng vì họ vừa là chủ thể sáng tạo vừa là đối tượng hưởng thụ cũng là tham gia vào các hoạt động văn hóa, nếu không có cộng đồng sẽ không có văn hóa.

Chính quyền đóng vai trò then chốt trong giữ gìn, phát triển văn hóa thông qua ban hành các chính sách, đầu tư nguồn lực, tạo điều kiện và hỗ trợ cho các hoạt động và định hướng để văn hóa phát triển bền vững.

Còn vai trò của báo chí truyền thông là quảng bá, lan truyền từ đó tăng nhận thức và sự hiểu biết cho cộng đồng.     

* Từ thực tiễn Hà Tây nhập vào Hà Nội, ông rút ra bài học gì cho các địa phương khác khi phải đối diện với quá trình sáp nhập và định vị lại bản sắc văn hóa?

- Thời kỳ sáp nhập Hà Tây vào Hà Nội, tôi là phóng viên báo Hà Nội mới được giao nhiệm vụ viết bài phản ánh, phóng sự tôi rút ra điều quan trọng chính là công tác bố trí cán bộ. Khi đó chính quyền ban hành văn bản quy định về bố trí cán bộ song khá  sơ sài không đầy đủ, chi tiết như hôm nay. Với các địa phương mới, nếu họ muốn định vị lại văn hóa thì "sở cứ" phải là văn hóa của các địa phương sáp nhập nên không quá lo lắng.

* Theo ông, làm thế nào để các địa phương vừa giữ được nét riêng, vừa hòa nhập vào một bản sắc chung lớn hơn mà không bị "mất mình"?

- Từ quan niệm có làng mới có nước nên văn hóa Việt Nam có gốc gác từ tinh hoa văn hóa các làng. Làng có thể không có chùa song dứt khoát phải có đình, đền, có hương ước. 

Theo tôi biết thì sáp nhập chỉ thực hiện ở cấp xã còn thôn, làng không thay đổi do vậy văn hóa làng vẫn giữ nguyên. Đặc điểm của văn hóa làng là bảo thủ song có độ mở nhất định, do vậy văn hóa làng vẫn tiếp thu cái mới song vẫn giữ gìn được cái truyền thống nên không sợ mất mình.

* Xin cảm ơn ông!